چهارم شهریور، در گاهشمار کهن ایرانی روزی برای جشن شهریورگان، که به شهریور امشاسپند (ایزد پادشاهی آرمانی) تعلق دارد. این روز به‌عنوان زادروز کوروش بزرگ پشتوانه‌ی تاریخی ندارد. این نوشتار در پی آن است که گاهشمار باستانی را به‌درستی معرفی کند، و نشان دهد که بزرگداشت کوروش بزرگ، نیازمند آگاهی و دقت تاریخی است، نه نسبت‌دادن زادروزی ساختگی به او.

همواره هنرمندان و شاعران نگاه مثبتی به کوروش بزرگ داشته‌اند و این پادشاه خوشنام را در اشعار خود ستایش کردند. شاعرانی مانند استاد شهریار، هما ارژنگی، افسرالملوک عاملی، شاهین شیرازی و حتی سمعانی و … شعرهایی درباره کوروش بزرگ سروده‌اند و از این پادشاه باستانی به نیکی یاد کرده‌اند.

پانته‌آ شخصیتی مشهور در روایت گزنفون و یکی از نمونه‌های زن عاشق و وفادار در ادبیات یونان باستان است؛ او بیش از هر چیز، به‌عنوان قهرمان یک داستان عاشقانه و تراژیک شناخته می‌شود. اما هیچ شاهد باستانی شناخته‌شده‌ای در دست نیست که او را فرمانده نظامی در سپاه کوروش بزرگ معرفی کند. شاید یکی از دلایل شکل‌گیری این اشتباه، آن باشد که پانته‌آ همسر سالار شوش است و مرد او فرمانده نظامی بوده است.

آیین‌هایی مانند بر افروختن آتش در جشن شهریورگان فراگیر بوده است. این جشن را «آذر جشن» هم می‌نامیدند و آن را جشنی برای آتش‌هایی می‌دانستند که در خانه‌های مردم افروخته می‌شد. مردم در این جشن در خانه‌های خود آتش‌های بزرگ می‌افروختند. جشن شهریورگان با پادشاهان خوشنام، فلزات و جواهرات و یاری رساندن به تهیدستان هم مرتبط بوده است.

چهارم شهریور همزمان با جشن شهریورگان را می‌توان روز گرامیداشت پادشاهان خوشنام دانست. بنابراین یاد کردن از کوروش بزرگ در چهارم شهریور می‌تواند یکی از کارهای ارزشمند در این جشن باستانی باشد ولی نه آنکه چهارم شهریور را زادروز کوروش بزرگ بدانیم. چهارم شهریور به عنوان زادروز کوروش بزرگ، پشتوانه و منبع تاریخی معتبری ندارد. همچنین هفتم آبان، یادبودی از ورود صلح‌آمیز کوروش بزرگ به بابل است و نباید آن را زادروز این پادشاه خوشنام دانست.

جشن شهریورگان در منابع کهن با مفاهیمی چون شهریاری نیک، پادشاهان خوشنام و پشتیبان آیین زرتشتی پیوند دارد. پیوند میان شهریور و پادشاهی نیک، به‌ویژه در یادکرد از برخی پادشاهان، جلوه آشکارتری می‌یابد. شهریور یکی از امشاسپندان است و به معنای پادشاهی آرزو شده می‌باشد. این جشن همچنین با فلزات و جواهرات، یاری رساندن به تهیدستان و برافروختن آتش پیوند دارد.

در دین مزدیسنا، پاسخی ژرف با واژه‌ی اَخو پیوند خورده است. اَخو یک واژه‌ی پهلوی است به چِمِ فروزه و پرتو و پاره‌ای از جانِ اهورایی است. اَخو به ما می‌آموزد که نیکی، یک فرمان و دستور بیرونی نیست، وانکه فروزه‌ای درونی است که با خِرَد گزینشگر و تمرین پیوسته، بالنده می‌شود. زین رو، می‌توان از اَخو به فَرنام الگویی برای فرهیختن فرزندان و روان‌درمانی یاد کرد.

افغانستان امروزی بخشی مهم از تمدن ایرانی بوده است؛ اما به هیچ وجه به معنای آن نیست که «ایران» در شاهنامه معادل افغانستان امروزی بوده است! هویت تاریخی و فرهنگی ایران را نمی‌توان به مرزهای سیاسی دولت‌های امروزی محدود کرد. در شاهنامه از بخش‌های گوناگونی چون سیستان، خراسان و شهرهای فراوان آن مانند بلخ، آمل، تمیشه، گیلان، ری، قم، پارس و شهرهای فراوان آن مانند استخر، کرمان، آذرآبادگان (آذربایجان) و شهرهای فراوان آن مانند اردبیل، اصفهان، اهواز و ... به عنوان بخش‌هایی از ایران یاد شده است.

پارت‌ها، مانند پارس‌ها، مادها و... خود را ایرانی یا آریایی می‌دانستند و احتمالا ساسانیان نام ایران (آریان) را از اشکانیان گرفته باشند. فرضیه‌هایی درباره ریشه سکایی اشکانیان مطرح شده است، اما می‌دانیم که اقوام سکایی نیز ایرانی‌زبان بودند و تفاوت اصلی میان آنان و دیگر ایرانی‌زبانان بیشتر جنبه مذهبی و سیاسی داشت. آنچه مسلم است، با شکل‌گیری شاهنشاهی اشکانی، هویت ایرانی برجسته شد و تلاش برای احیای ایران‌گرایی و آیین زرتشتی آغاز گردید.

روایت قدیمی که رابطه زرتشتیان و مسیحیان را صرفاً به صورت «آزار زرتشتیان علیه مسیحیان» توضیح می‌دهد، برای فهم واقعیت تاریخی کافی نیست. مسیحیان در بسیاری از دوره‌ها در ساختار اجتماعی و سیاسی ایران ساسانی ادغام شده بودند. به مرور دو سنت اصلی مسیحی به وجود آمد یکی کلیسای شرق در قلمرو ایران و دیگری کلیسای امپراتوری بیزانس (روم شرقی). تاریخ مسیحیت در ایران ساسانی را باید تاریخِ همزیستی، رقابت، سازگاری و البته در برخی دوره‌ها همراه با خشونت دانست.