8 مهر 1405برخی وجود اقوامی مانند لولوبی‌ها را دلیلی برای فرضیه مهاجرت آریایی‌ها در هزاره‌های دوم و یکم پیش از میلاد در نظر می‌گیرند. این در حالی است که ما اطلاعات کافی درباره زبان اولیه لولوبی‌ها، تبار و ژنتیک آنان و همچنین فرهنگ بومی آنها، پیش از تاثیرپذیری احتمالی از میان‌رودان، در دست نداریم. از این بابت، وجود قومی با نام لولوبی نمی‌تواند چیزی درباره مهاجر بودن آریایی‌ها را ثابت کند.
لولوبی‌ها (Lullubi) از مردمان باستانی بودند که نامشان از هزاره سوم پیش از میلاد در منابع میان‌رودانی دیده می‌شود.
با وجود این، اطلاعات ما درباره آنان بسیار اندک و پراکنده است و بخش مهمی از این اطلاعات نیز از گزارش‌های میان‌رودانی به دست آمده است.
برخی وجود اقوامی مانند لولوبی‌ها را دلیلی برای فرضیه مهاجرت آریایی‌ها در هزاره‌های دوم و یکم پیش از میلاد در نظر می‌گیرند. این در حالی است که ما اطلاعات کافی درباره زبان اولیه لولوبی‌ها، تبار و ژنتیک آنان و همچنین فرهنگ بومی آنها، پیش از تاثیرپذیری احتمالی از میان‌رودان، در دست نداریم.
برای مهاجرت آریایی‌ها به معنای یک رویداد تاریخی مشخص و با جزئیاتی که در فرضیه‌های جدید مطرح شده، منبع تاریخی دست‌اولی در اختیار نداریم. هیچ‌یک از استدلال‌ها و همچنین شواهدی که درباره این فرضیه مطرح می‌شوند، قطعی نیستند. حتی شواهدی از وجود زبان‌های مرتبط با اقوامی که بعدها خود را آریایی خواندند، در فلات ایران پیش از زمان فرضی مهاجرت قوم اثبات‌نشده آریا وجود ندارد (1).
از این بابت، وجود قومی با نام لولوبی نمی‌تواند چیزی درباره مهاجر بودن آریایی‌ها را ثابت کند.
محدوده دقیق سرزمین لولوبی‌ها نیز به‌طور قطعی مشخص نیست. گمان می‌رود که مرکز اصلی سرزمین آنان دره شهرزور، در ناحیه سلیمانیه (کردستان عراق) بوده باشد (2).
از همه مهم‌تر، زبان لولوبی‌ها ناشناخته است. از زبان آنان شواهد اندکی به جای مانده است. حتی روشن نیست که لولوبی‌ها اساساً یک گروه زبانی یکپارچه بوده‌اند یا «لولوبی» عنوانی کلی برای گروه‌های گوناگون کوهستان‌نشین بوده است. تلاش‌هایی برای پیوند زبان آنان با ایلامی یا زبان‌های دیگر صورت گرفته، اما هیچ‌یک قطعی نیست.
درباره فرهنگ و دین لولوبی‌ها نیز شواهد مستقیمی بسیار محدود است. مشهورترین اثر باقی‌مانده از آنان، نقش‌برجسته و کتیبه آنوبانی‌نی در شهر سرپل‌ذهاب (استان کرمانشاه، ایران) است. کتیبه به زبان اکدی و خط میخی نوشته شده و آنوبانی‌نی خود را «شاه نیرومند، شاه لولوبوم» معرفی می‌کند. در نقش‌برجسته نیز ایزدبانویی که عموماً با ایشتار/اینانا شناسایی می‌شود، در کنار شاه قرار گرفته است.
افزون بر این، کتیبه از چندین ایزد میان‌رودانی نام می‌برد. این شواهد نشان‌دهنده ارتباط فرهنگی بسیار نزدیک با جهان میان‌رودان است، اما به‌تنهایی نمی‌توان بر اساس آنها تمام نظام دینی لولوبی‌ها را بازسازی کرد.
با این حال، یک فرضیه قابل بررسی آن است که لولوبی‌ها در گذشته از میان‌رودان به سوی مناطق دیگر مهاجرت کرده باشد. یکی از نکاتی که می‌تواند زمینه طرح چنین فرضیه‌ای را فراهم کند، میزان بالای عناصر میان‌رودانی در یادمان آنوبانی‌نی است؛ از جمله استفاده از زبان و خط اکدی، سبک هنری میان‌رودانی و حضور ایشتار و دیگر ایزدان شناخته‌شده میان‌رودانی در کتیبه.
اگر مهاجر بودن لولوبی‌ها از میان‌رودان ثابت شود، اتفاقاً چنین اقوامی از اقوام غیربومی به حساب می‌آیند.
از سوی دیگر این فرضیه هم با قطعیت نمی‌توان پذیرفت چرا که همجواری با میان‌رودان می‌توانسته است باعث تاثیرپذیری این اقوام از فرهنگ و دین میان‌رودانی شده باشد.
روی‌هم‌رفته، آن‌قدر اطلاعات درباره لولوبی‌ها اندک است که نمی‌توان تاریخ‌پژوهی چندانی درباره این قوم انجام داد و بسیاری از پرسش‌های اساسی درباره زبان، فرهنگ، دین و خاستگاه آنان همچنان بی‌پاسخ مانده است.
