نوشتارهای ایرانی آذری

آنچه از بررسی منابع تاریخی و آثار باستانی می‌توان دریافت، این است که مادها، همانند پارسیان، خود را آریایی یا ایرانی می‌دانستند و هویت ایرانی در میان آنان برجسته بوده است. کتیبه‌های باستانی ایرانی، گزارش‌های یونانیان باستان، پژوهش‌های تاریخی، پژوهش‌های زبان‌شناختی و ... همه و همه مادها را ایرانی معرفی می‌کنند.

مرور منابع تاریخی، از استرابون و یاقوت حموی گرفته تا پژوهش‌های معاصر، نشان می‌دهد که منشأ نام «آذربایجان» در همه نوشته‌های معتبر، ایرانی دانسته شده است. با این حال، امروزه برخی گروه‌های پانترک می‌کوشند هویت ایرانی این سرزمین را انکار کنند و درباره منشأ نام آذربایجان ادعاهایی مطرح می‌کنند.

در برخی روایت‌ها که اکثرا متأخر هستند، تورانیان با ترک‌ها یکسان دانسته شده‌اند؛ اما این برداشت با منابع باستانی کهن‌تر سازگار نیست. به نظر می‌رسد در دوره‌های بعد، خاطره جنگ‌های اقوام ایرانی‌زبان با درگیری‌های ایران و ترک‌ها، به‌ویژه در دوره ساسانی، درهم آمیخته شده است. بر پایه نام‌ها و شواهد اوستایی، تورانیان را می‌توان از اقوام ایرانی‌زبان دانست و نام «توران» نیز ریشه‌ای ایرانی دارد.

مورخان و جغرافی‌دانان فراوانی درباره رواج زبان آذری کهن در آذربایجان پیش از فراگیری زبان ترکی سخن گفته‌اند. همچنین منابع از رواج گسترده زبان پهلوی در آذربایجان سخن گفته‌اند. در رساله‌ای از روحی انارجانی آشکارا اصطلاحات زبان آذری کهن آمده است و همام تبریزی، پیش از فراگیری زبان ترکی، اشعاری به زبان کهن ایرانی سروده است.

در نگاه نخست، شاید ادعاهای صادق خلخالی سطحی و کم‌مایه به نظر برسد. ولی هنگامی که به شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوران توجه کنیم، درمی‌یابیم که طرح چنین ادعاهایی حاصل تبلیغات چندین‌ساله و گسترده گروه‌های همسو با شوروی بود؛ تا جایی که بر یک آخوند پرنفوذ در نظام انقلابی نیز تأثیر گذاشته بود. اگر بخواهیم ادعاهای خلخالی را به صورت فهرست‌وار نقل کنیم حدود ۱۸ ادعای برجسته درباره کوروش بزرگ به چشم می‌آید.