27 امرداد 1405در اسناد امریکایی مربوط به کودتای ۲۸ مرداد آمده است که اگر شاه با کودتا علیه مصدق همراهی نکند «دوران سلطنت او به سرعت به پایان خواهد رسید» و کشور سقوط خواهد کرد! در ادامه آمده است: «بر خلاف تصور غلط شاه، امریکا و انگلیس تاکنون از او حمایت کرده و خواهند کرد. اما اگر شاه همکاری نکند این حمایت ادامه نخواهد یافت. نماینده ویژه امریکا عواقب این مسئله را برای او توضیح خواهد داد».
اسناد مربوط به طرح کودتای ۲۸ مرداد، نکات قابلتوجهی درباره رابطه ایالات متحده امریکا و انگلیس با محمدرضا شاه را نشان میدهد.
این اسناد از یک سو بیانگر تلاش برای استفاده از جایگاه شاه در برکناری دولت محمد مصدق است و از سوی دیگر، نشاندهنده بیاعتمادی شاه به انگلیسیهاست؛ تا جایی که آمریکا برای واداشتن شاه به همراهی با مخالفان مصدق، موضوع پایان سریع پادشاهی او را در صورت همکاری نکردن با کودتا پیش کشیده است.
در اسناد مربوط به دونالد ویلبر، از طراحان اصلی کودتا، درباره وضعیت شاه آمده است:
«طبیعی است انسانی که از هر سو با تردید و ترس احاطه شده، برای آنکه بتواند وظیفه خود را به انجام رساند باید تشویق شود. نقش او میباید واجد کمترین فعالیت و در کوتاهترین زمان ممکن باشد.»
در ادامه، برای متقاعد کردن شاه به همکاری، مراحلی پیشبینی شده بود:
اولین گام، متقاعد ساختن شاه به این موضوع است که امریکا و انگلیس هدفی مشترک در ایران دارند. هم زمان باید ترس شاه را از «دست مخفی انگلیس در ایران» بر طرف ساخت. در مرحله دوم باید آنچه را که آینده به ارمغان خواهد آورد برای وی توضیح داد. مرحله سوم گرفتن تضمین خاصی از اوست.»
همچنین قرار بود انگلیسیها به شاه اطمینان دهند که امریکا و انگلیس در مخالفت با مصدق از او حمایت خواهند کرد:
«بنا به سفارش شاهدخت اشرف، سرپرست گروه انگلیسی با شاه ملاقات کرده و به وی اطمینان خواهد داد که امریکا و انگلیس موضع مشترکی در قبال ایران دارند و هر دو حداکثر حمایت خود را از شاه در مخالفت با مصدق به عمل خواهند آورد.»
اما مهمترین بخش، هشدار صریح به شاه در صورت عدم همکاری است:
«اگر شاه با مخالفان همراهی نکند، مسئول سقوط کشور و از میان رفتن استقلال آن خواهد بود.
اگر شاه همراهی نکند دوران سلطنت او به سرعت به پایان خواهد رسید. بر خلاف تصور غلط شاه، امریکا و انگلیس تاکنون از او حمایت کرده و خواهند کرد. اما اگر شاه همکاری نکند این حمایت ادامه نخواهد یافت. نماینده ویژه امریکا عواقب این مسئله را برای او توضیح خواهد داد.»
این بخش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد حتی در طرحی که قرار بود از جایگاه شاه برای برکناری مصدق استفاده شود، ادامه پادشاهی محمدرضا شاه برای طراحان کودتا امری قطعی و تضمینشده نبود. آنان در صورت همکاری از حمایت او سخن میگفتند، اما همزمان بهصراحت تهدید میکردند که در صورت عدم همکاری، این حمایت پایان خواهد یافت و «دوران سلطنت او به سرعت به پایان خواهد رسید».
در سوی دیگر، دولت دکتر مصدق هدف اصلی این عملیات سازمانیافته بود؛ عملیاتی که برای تغییر دولت قانونی ایران طراحی شده بود.
منبع:
دونالد ویلبر، Clandestine Service History: Overthrow of Premier Mossadeq of Iran؛ متن ترجمهشده و منتشرشده در مجموعه «بررسی اسناد کودتای ۲۸ مرداد»، ایرانبوم. متن ترجمه شده در آرشیو وب
