کودتای 28 مرداد

در اسناد امریکایی مربوط به کودتای ۲۸ مرداد آمده است که اگر شاه با کودتا علیه مصدق همراهی نکند «دوران سلطنت او به سرعت به پایان خواهد رسید» و کشور سقوط خواهد کرد! در ادامه آمده است: «بر خلاف تصور غلط شاه، امریکا و انگلیس تاکنون از او حمایت کرده و خواهند کرد. اما اگر شاه همکاری نکند این حمایت ادامه نخواهد یافت. نماینده ویژه امریکا عواقب این مسئله را برای او توضیح خواهد داد».

اعلان انحلال مجلس در یک تصمیم ناگهانی انجام نشد بلکه ابتدا همه‌پرسی (رفراندم) برگزار شد؛ آن هم با دو گزینه «انحلال مجلس» یا «انحلال دولت». انحلال مجلس وقتی اعلان شد که شاه کشور را ترک کرده بود و طرح کودتای ۲۵ مرداد هم لو رفته بود! بنابراین در زمانی که شاه نامه برکناری مصدق را نوشته بود، هنوز انحلال مجلس اعلان نشده بود و حتی بعدها همان مجلس به ریاست کاشانی تشکیل جلسه داد.

ابهام اساسی آنجاست که شاه انحلال مجلس را نپذیرفته بود، پس چگونه حکم عزل را صادر کرد؟ حتی همان مجلس تشکیل جلسه داد و کاشانی رئیس مجلس شد. هفدهمین دوره مجلس شورای ملی در روز ۲۸ آبان ماه سال ۱۳۳۲، یعنی چند ماه پس از مصدق از سوی شاه، منحل شد! یکی از دلایل اصلی برای رد حکم عزل توسط مصدق این بود که به اصالت نامه تردید کرد چرا نامه‌ای که از طرف شاه به دست مصدق رسید دارای ابهامات فراوان بود!

اگر بنا بود در نظام پادشاهی مشروطه، شاه هر زمان که تمایل داشت وزرا را عزل کند، دیگر پادشاهی مشروطه معنای خود را از دست می‌داد. چنین برداشتی با دیگر اصول متمم قانون اساسی نیز در تعارض آشکار است. از این‌رو، اصل ۴۶ متمم قانون اساسی را می‌توان ناظر بر نقش تأییدی و تشریفاتی شاه دانست، نه اینکه شاه تنها تصمیم‌گیرنده درباره عزل و نصب وزیران باشد؛ برداشتی که با جایگاه پادشاه در یک نظام مشروطه نیز سازگارتر است.

در قوانین دوران مشروطه هیچ بندی وجود نداشت که از حق قانونی شاه برای عزل نخست وزیر در دوران فترت (هنگامی که مجلس وجود نداشت) سخن گفته باشد. چنین ادعایی مستند به قوانین آن دوران نبود، بلکه بر پایه سنت‌ها انجام می‌شد. البته در آن دوران سنت‌ها اهمیت داشتند چرا که قانون به‌خودی‌خود نتوانسته بود همه شرایط را پیش‌بینی کند و برای آنها راهکار ارائه دهد بنابراین استناد به سنت‌ها رایج بود.

در یک نظام مشروطه، جایگاه مقامات را نمی‌توان بر اساس سلسله‌مراتب نظام‌های پیشین سنجید. هنگامی که یک کشور دارای قانون اساسی است، هر مقام، جدا از عنوان و جایگاه رسمی خود، وظایف و اختیارات مشخصی دارد. شاه در آن دوران مدیریت مستقیم قوای نظامی را در اختیار نداشت. کودتای ۲۸ مرداد با نقش‌آفرینی و طراحی دولت‌های انگلیس و آمریکا انجام گرفت.

یرواند آبراهامیان از پژوهشگران شناخته‌شده در حوزه تاریخ معاصر ایران است. او سال‌ها در دانشگاه‌های معتبر به تدریس و تحقیق پرداخته و آثار متعددی درباره تحولات سیاسی و اجتماعی ایران منتشر کرده است. طبیعی است که درباره برخی دیدگاه‌ها و تحلیل‌های او، در میان پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ ایران، موافقت‌ها و مخالفت‌هایی وجود داشته باشد. برخی رویکرد او را دقیق و مستند می‌دانند و برخی دیگر معتقدند چارچوب تحلیلی او ممکن است تحت تاثیر گرایش‌های سیاسی باشد. با این حال، صرف‌نظر از موافقت یا نقد نسبت به مواضع فکری‌اش، نمی‌توان انکار کرد که آثار او در شکل‌دهی به بحث‌های آکادمیک درباره تاریخ معاصر ایران تأثیرگذار بوده است. در ادامه یکی از مصاحبه‌های او درباره اسناد تازه منتشر شده درباره کودتای ۲۸ مرداد را می‌آوریم.