میترا

مهرگان، جشن ویژه ایزد مهر است که در نوشته‌های باستانی با نام‌های «میتره» و «میثره» از آن یاد شده است. در کنار دلایل آیینی، دلایل اساطیری نیز برای برگزاری جشن مهرگان بیان شده‌اند که مشهورترین آنها قیام کاوه آهنگر، پیروزی بر ضحاک و بر تخت نشستن فریدون است. جالب آنکه برخی رویدادهای مهم تاریخی نیز در ماه مهر رخ داده‌اند؛ از جمله فتح بابل به دست سپاهیان کوروش بزرگ و پیروزی داریوش بر گئومات.

میترا در روم، شکل متفاوتی از نمونه‌های ایرانی و هندی داشت. این آیین در محیط فرهنگی گسترده‌ای شکل گرفت که عناصر ایرانی، آناتولیایی، یونانی، رومی و نجومی در آن با یکدیگر ترکیب شده بودند. آیین میترائیسم نمونه‌ای روشن از تبدیل یک ایزد باستانی خاوری به یک نظام دینی جدید در جهان رومی است. همین فرایند، میترائیسم را به یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها برای مطالعه تعامل ایران، هلنیسم و روم در تاریخ ادیان باستان تبدیل می‌کند.

پیوند شیر با میترا در هیچ منبع باستانی نیامده است و فرضیه‌ها بیشتر بر اساس تحلیل آثار باستانی، نقش برجسته‌ها و موارد دیگر مطرح شده است. از آنجایی که میترا مذکر و آناهیتا مونث است و در مُهر هخامنشی یک ایزدبانو ترسیم شده، می‌توان گفت آناهیتا در آن مُهر ترسیم شده است. نشان‌ها، تندیس‌ها و نقش برجسته‌های شیر در ایران باستان کم نیستند ولی دارای جنبه‌های گوناگون بودند، به طوری که جنبه‌های نجومی، نیرومندی شیر و… مورد توجه بوده است.

خْوَدایْ-شْناسی-یِ [الهیات] آیینِ «میتْرَه»، آن چنان که باید، نِویسیهِسْتَه [مکتوب] نیست، اود نِتَوانیم اَزْدان-ای [اطلاعات] فراوان، از ‌سَنگنِوِشتَگان، یا نِوِشتَگانِ یونانیگ اود لاتین، اندربارَه-ی آن یافتَن. زَنْدْ کردنِ گُواهان [تفسیر شواهد]، اندربارَه-ی آیین «میتْرَه»، همچنان سْرَنْگِشْناگْ [مورد بحث] است.

گردونه مهر ماندگاری عجیبی در تمدن ایران داشته است. آثار یافته شده نشان می‌دهد که این نماد تنها در یک دوره خاص مورد توجه ایرانیان نبوده است. از دوران پیش از تاریخ تا دوران اسلامی این نماد در آثار دیده می‌شود و به آن به دیده احترام نگریسته می‌شده است.