شیر و شمشیر و خورشید نماد «اسد الله الغالب» و امام علی

پیش‌گفتار

نشان شیر و خورشید از نشان‌های محبوب در تاریخ معاصر ایران بوده است و هنوز هم در میان بسیاری از ایرانیان محبوب است. این نشان از دوران صفویه به بعد مورد توجه ویژه قرار گرفت و در دوران قاجار شمشیر به دست شیر اضافه شد.

آثار دوران قاجار نمایان می‌سازند که رویکرد به این نشان یک رویکرد شیعی بوده است و تبدیل به نشان سلطنتی برای پادشاهان شیعه مذهب قاجار شد. در سکه‌های قاجاری کنار این نشان، شعار «اسدالله الغالب» و «یاعلی» قرار گرفت که روشن می‌سازد که این نشان نمادی از «اسدالله» (شیر خدا) بوده است که لقب امام اول شیعیان است.

با بررسی تمدن‌های باستانی در می‌یابیم که نمی‌توان نشان «شیر» یا «خورشید» را ویژه یک تمدن باستانی دانست چرا که ریشه در طبیعت دارند و برای همین در تمدن‌های گوناگون مورد توجه قرار گرفتند. از تمدن مصر باستان تا میان رودان «شیر و خورشید» در کنار یکدیگر دیده شده‌اند.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

شیر و خورشید در آثار تمدن‌های باستانی و اقوام کهن

در ایران باستان هم نقش‌های شیر و شی نورانی در کنار یکدیگر در چند مورد دیده شده‌اند که جنبه مذهبی و نجومی داشتند. درباره نقش‌های شیر، ستاره، ایزد نورانی و ... در ایران باستان در نوشته‌های دیگر به صورت مفصل توضیح داده ایم.

 نگاه کنید به:

شیر و شی نورانی در ایران باستان

آیا پرچم شیر و خورشید باستانی است؟!

ولی از دوره صوفیه به بعد کم کم نشان شیر و خورشید دارای ساختار و هویت ثابت در ایران شد که جنبه مذهبی آن بسیار پررنگ بود و با امام اول شیعیان پیوند داشت. این نشان در ایران بیش از هر جای دنیا مورد توجه قرار گرفت.

در این نوشته به بررسی پیوند شیر و خورشید با امام اول شیعیان می‌پردازیم.

شیر و خورشید و تعابیر شیعی

در دوران قاجار شواهد دقیق وجود دارد که رویکرد شیعی به نشان وجود داشته است و قطعا از قبل به ویژه از دوران صفویان به بعد تاثیر پذیرفته بودند چرا که ایل قاجار یکی از هفت ایل اصلی قزلباش بود که در دستگاه صفوی نقش مهمی داشتند.

از آثار قابل توجه، نشریه‌های دوران قاجار هستند. برای نمونه در نشریه وقایع اتفاقیه تصویری از شیر و خورشید همراه با نوشته «یا اسد الله الغالب» چاپ شده بود. این نشریه در دوران پادشاهی ناصرالدین‌شاه و به فرمان امیرکبیر منتشر می‌شد.

همچنین در سکه‌هایی که از دوران قاجار به دست آمده نشان شیر و خورشید بدون شمشیر دیده می‌شود که زیر آن نوشته شده: اسد الله الغالب 

برخی از پژوهشگران این سکه را به سفارش دولت ایران می‌دانند و برخی دیگر آن را یک پیشکش از جانب دولت بریتانیا می‌دانند. ولی در هر صورت پیوند میان شعار «اسد الله الغالب» و نشان شیر و خورشید را نشان می‌دهد.

از زمان محمد شاه، شرحی از مسیو دوبو مولف فرانسوی در دسترس است که می‌نویسد:

یکی از شیوه‌های پادشاه ایران است که درفش‌های بسیار به کار می‌برد و بر این درفش‌ها دو نقش نگاشته می‌شود یکی نقش تیغ دو سر علی (ذوالفقار) و دیگری صورت شیر خوابیده‌ای که خورشید از پشت او در می آید… (کسروی، ۲۵۳۶: صص ۲۵ و ۲۶).

این شرح کاملا یادآور سکه اسدالله الغالب و نشریه وقایع اتفاقیه است که به آنها اشاره شد.

رویکرد مذهبی به نشان شیر و خورشید را می‌توان در سکه‌های دیگری نیز مشاهده کرد. در یکی از این نمونه‌ها، عبارت «یا محمد» بر روی قرص خورشید و عبارت «یا علی» در زیر نقش شیر حک شده است.

فراگیری شیر و خورشید در دوران صفویان

گسترش و فراگیری نشان شیر و خورشید در ایران را باید از دوره صفویان دانست. البته این نشان پیش از آن نیز بر روی پرچم‌های برخی حکومت‌ها، از جمله مغولان و تیموریان، به کار رفته بود و در هند نیز گورکانیان از آن استفاده می‌کردند.

در ابتدای صفویان هنوز «شیر و خورشید» جایگاه خود رسمی خود را پیدا نکرده بود و درفش‌های ساده استفاده می‌شد. از جمله درفش‌های سبزِ شاه اسماعیل با نقش ماه گزارش شده است (Shahbazi, FLAGS i. Of Persia, Iranica).

حتی در دوران شاه تهماست نشان حَمَل (قوچ) و خورشید مورد توجه قرار گرفت که نشان می‌دهد تعابیر طالع‌بینی و نجومی (برج حمل) در آن زمان پر رنگ بوده است ولی در دوره‌های بعد رویکرد به شیر و خورشید با تعابیر شیعی پررنگ شد. 

رفته رفته «شیر و خورشید» نشان اصلی صفویان شد، به طوری که می‌دانیم در عصر شاه عباس نشان شناخته‌شده ایران، شیر و خورشید بود (همان). 

در پرچم‌های صفویان معمولا شیری در حال حرکت بدون یال یا دارای یال کم به همراه خورشیدی با چهره انسانی دیده می‌شود.

نباید از این نکته غافل شد که حکومت صفوی، حکومت متعصب شیعی بود. هرچند شدت این تعصب در میان پادشاهان صفوی فراز و نشیب‌هایی داشت، اما در نمادها و شعارهای رسمی، گرایش شیعی همواره برجسته و آشکار باقی ماند.

بنابراین تعجبی ندارد که اگر هم رویکرد اولیه به این نماد، رنگ‌وبویی طالع‌بینانه و نجومی داشته، به تدریج تعابیر شیعی بر آن غلبه یافته باشد. در آن دوره، می‌توان گفت تفسیری که از «شیر» ارائه می‌شد، همان «شیرِ خدا» (امام علی) بوده و بر پایه همین برداشت، نشان شیر و خورشید تا دوران قاجار و حتی پهلوی نیز در ساختار و نمادهای دستگاه سلطنتی باقی مانده است.

سالها پیش از صفویان سکه‌های غیاث‌الدین کیخسرو (دوم) بن کیقباد نقش مهمی در این شهرت جهانی شیر و خورشید داشته است به طوری که چهره انسانی برای خورشید در این سکه‌ها، از کهن‌ترین نمونه‌ها می‌باشد. به دلیل همین شهرت جهانی بود که نقش شیر و خورشید با چهره انسانی در پرچم مغولان، تیموریان، گورکانیان هند و صفویان در ایران جای گرفت.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

شهرت «شیر و خورشید» و تاثیر شاه غیاث‌الدین از سلجوقیان روم

آثاری مانند تاریخ منظوم مغول (شهنامه چنگیزی) نشان می‌دهند که جای‌گیری شیر و خورشید بر روی پرچم، نخستین بار در پرچم سربازان مغول یا تیموریان بوده است (این اثر از دوران تیموریان به جا مانده است). این جای‌گیری بر روی پرچم نکته مهمی است و باعث تاثیرگذاری بر روی پرچم‌های دیگر از جمله پرچم صفویان می‌شده است. در این پرچم هم شیری در حال حرکت بدون یال به همراه خورشیدی با چهره انسانی دیده می‌شود.

شمشیر در دست شیر

در دوران قاجار شمشیر به نشان شیر و خورشید افزوده شد. درست مشخص نیست که شمشیر با چه رویکردی به نشان شیر و خورشید اضافه شد! ولی می‌دانیم مذهب در آن دوران بسیار با اهمیت بوده و اولویت داشته است.

به هر روی شیر با شمشیر قطعا یک پدیده جدید است که در پرچم‌های اخیر ایران دیده شده است.

نقد استدلال‌های مخالف ارتباط شیر و خورشید با امام علی

با وجود آثار آشکار از دوران قاجار که پیوند شیر و خورشید با امام اول شیعیان را نشان می‌دهند، برخی برای رد این ارتباط چند استدلال نامعتبر مطرح کرده‌اند.

این استدلال‌ها بر پایه یک پیش‌فرض نادرست شکل گرفته‌اند؛ یعنی تصور می‌کنند اگر شیر یا خورشید زمانی غیرشیعی بوده یا حتی پیش از اسلام مورد استفاده بوده، دیگر نمی‌تواند در دوره‌های بعدی معنای شیعی پیدا کند!

از دیگر مواردی که برای رد ارتباط شیر و خورشید با امام اول شیعیان مطرح می‌کنند این است که در زمان شاه تهماسب اول صفوی، این پادشاه به دلیل تولد یافتن در برج حمل یا قوچ (فروردین)، دستور داد روی پرچم‌ها به جای نماد شیر و خورشید، نماد قوچ و خورشید حک شود! بنابراین اگر شیر در نماد شیر و خورشید نماد امام اول شیعیان بود، امکان نداشت پادشاهی مانند شاه تهماسب که از پادشاهان متعصب شیعه صفوی بود، آن را تغییر دهد.

این برداشت ناشی از نادیده گرفتن روند تحول نشانه‌ها در دوره صفویه است. شاه تهماسب دومین شاه صفوی بود و هنوز نشان‌ها و تعابیر تکمیل نشده بودند. هنوز شیر و خورشید جایگاه رسمی و تثبیت‌شده خود را پیدا نکرده بود و صفویان از درفش‌ها و نشانه‌های مختلف استفاده می‌کردند. 

بنابراین موضوع این‌گونه نبوده است که ابتدا شیر و خورشید با معنای شیعی در همه پرچم‌ها وجود داشته و سپس شاه تهماسب آن را حذف کرده باشد؛ بلکه در سال‌های نخست صفویه هنوز برداشت‌های مختلفی از نشانه‌ها وجود داشت و بعدها تفاسیر شیعی درباره شیر و خورشید تقویت شد. از شیر و خورشید تعابیر منسجم به وجود آمد و نمود آن را تا آثار دوران قاجار مشاهده می‌کنیم.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

نقد استدلال‌های مخالف ارتباط شیر و خورشید با امام علی

سخن پایانی

روی‌هم‌رفته، شواهد تاریخی، نشریه‌ها، سکه‌شناسی و بررسی نمادشناختی نشان می‌دهد که ترکیب «شیر، خورشید و شمشیر» در قالبی که امروز شناخته می‌شود، محصول تحولات دوره قاجار است که البته ریشه در دوران صفویان دارد.

در دوره قاجار، این نشان آشکارا بار معنایی شیعی داشت؛ امری که در نوشته‌هایی چون «اسدالله الغالب»، «یا علی» و «یا محمد» بر سکه‌ها و نشان‌های رسمی به‌روشنی دیده می‌شود؛ پرچم سه رنگ ایران با نشان شیر و خورشید هم که با عنوان پرچم ملی ایران شناخه می‌شد بازمانده دوران قاجار و رویکردهای مذهبی به شیر و خورشید است.

در این چارچوب، شیر نه صرفاً نمادی طبیعی یا نجومی، بلکه تمثیلی از «شیر خدا» یعنی امام علی تلقی شده و خورشید نیز در پیوند با مفاهیم قدسی و مذهبی معنا یافته است.

افزودن شمشیر به دست شیر، که از ویژگی‌های شاخص دوران قاجار به شمار می‌آید، این برداشت مذهبی-حماسی را تقویت کرده و نشان را به نمادی از قدرت، مشروعیت دینی و سلطنت شیعی بدل ساخته است.