19 شهریور 1405واژه «آریایی» ویژگیهایی دارد که باعث میشود واژه «هویت» برای توصیف آن مناسب باشد. اینکه آریایی را یک قوم مهاجر به فلات ایران بدانیم چندان با پژوهشهای ژنتیکی و منابع تاریخی سازگار نیست بلکه آن چیزی که با اطمینان میتوان گفت این است که واژه «آریا» بهتدریج نام هویت باستانی در جهان ایرانی شد. هرچند احتمال دارد جمعیتهای فراوانی در هزارههای پیش از میلاد جابهجا شده باشند.
سالهاست فرضیههایی درباره مهاجرت قوم آریا از سوی پژوهشگران غربی و شرقی مطرح شده و گاه این مهاجرت فرضی چنان بازگو شده است که گویی با رویدادی تاریخی و اثباتشده روبهرو هستیم! این رویکرد باعث سوءاستفادههای گسترده از چنین فرضیههایی در طول تاریخ شده است.
این در حالی است که اسناد نوشتاری مربوط به هزارههای پیش از میلاد برای اثبات چنین فرضیهای بسیار اندک هستند و درباره بسیاری از تحولات آن دوره اطلاعات مستقیمی در اختیار نداریم.
ازاینروی، سخن گفتن با قطعیت درباره رویدادهایی چون مهاجرت گسترده یک قوم، بهویژه در ابعادی که گاه در روایتهای جدید تصور شده، با دشواریهای جدی روبهروست. هرچند احتمال دارد جمعیتهای فراوانی در هزارههای پیش از میلاد جابهجا شده باشند.
در دهههای اخیر، با افزایش یافتههای باستانشناختی و پیشرفت مطالعات جمعیتشناختی و ژنتیکی، تصویر پیچیدهتری از جابهجایی و آمیزش جمعیتها در هزارههای پیش از میلاد به دست آمده است.
پژوهشهای ژنتیکی نشان میدهند که تاریخ جابهجایی و آمیزش جمعیتهای انسانی در هزارههای پیش از میلاد بسیار پیچیدهتر و از نظر زمانی بسیار کهنتر از روایتهای سادهای مانند فرضیه اثبات نشده مهاجرت آریاییها بوده است.
با بررسی منابع تاریخی هم درمییابیم که فرضیه مهاجرت قوم آریا به فلات ایران بههیچوجه بهصراحت در منابع تاریخی مطرح نشده است؛ بلکه این فرضیه بر پایه برداشتها و تفسیرهای پژوهشگران قرون اخیر از این منابع شکل گرفته است.
بنابراین اینکه آریایی را یک قوم مهاجر به فلات ایران بدانیم چندان با پژوهشهای ژنتیکی و منابع تاریخی سازگار نیست بلکه آن چیزی که با اطمینان میتوان گفت این است که واژه «آریا» بهتدریج نام هویت باستانی در جهان ایرانی شد.
فرضیه قدیمی مهاجرت قوم آریا همچون یکی از تفسیرهای پژوهشگران قرون اخیر قابل بررسی است؛ تفسیری که نیازمند ارزیابی انتقادی شواهد تاریخی، زبانشناختی، باستانشناختی و ژنتیکی است.
شباهتهای زبانی و برخی شباهتهای اسطورهها میان مردمانی که از شبهقاره هند تا بخشهایی از اروپا پراکنده بودند، در سدههای اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرد. این شباهتها زمینهساز طرح فرضیههایی درباره خاستگاه مشترک برخی از این مردمان و زبانهای آنان شد.
معمولاً در بحث درباره ایران و اقوام ایرانی، بیشتر به فرضیههایی استناد میشود که پژوهشگران و نویسندگان غربی مطرح کردهاند؛ اما دیدگاهها و فرضیههایی که در شوروی سابق، گاه تحت تأثیر ملاحظات و اهداف سیاسی شکل گرفتند، قابل توجه هستند (1).
برخی از فرضیههای قدیمی در این زمینه امروزه بهکلی کنار گذاشته شدهاند. برای نمونه، دیدگاههایی که خاستگاه «آریاییها» را در اروپا جستوجو میکردند و بعدها در آلمان نازی نیز مورد استفاده قرار گرفتند، دیگر جایگاهی در پژوهشهای جدید ندارند.
با این حال، نباید فرضیه مهاجرت آریاییها را صرفا با رویکردهای نژادگرایانه یکسان دانست. شکلگیری این فرضیه پیش از ظهور نازیسم و عمدتاً در نتیجه پژوهشهای زبانشناختی، باستانشناختی و مطالعات تطبیقی با متون دینی و اسطورهای صورت گرفت.
کشف خویشاوندی میان زبانهای هند و اروپایی، این پرسش را مطرح کرد که آیا این زبانها در گذشته به یک زبان نیایی مشترک بازمیگردند و آیا گسترش آنها میتواند با جابهجایی گروههایی از جمعیت همراه بوده باشد؟
در همین چارچوب، برخی پژوهشگران با کنار هم گذاشتن دادههای زبانشناختی، آثار باستانشناختی و شباهتهای روایی و اسطورهای، به این نتیجه رسیدند که این مجموعه شواهد را میتوان با وجود یک جمعیت یا گروه انسانی مشترک در گذشته توضیح داد.
در ادامه، فرضیههایی درباره خاستگاه و مهاجرت شکل گرفت که یکی از صورتهای مهم آن، فرضیه مهاجرت قوم آریایی از مناطق آسیای مرکزی بود.
مسئله اساسی اینجاست که برای چنین مهاجرتی به معنای یک رویداد تاریخی مشخص و با جزئیاتی که در فرضیههای جدید مطرح شده، منبع تاریخی دستاولی در اختیار نداریم.
بنابراین از دید تاریخپژوهی باید میان آنچه منابع باستانی مستقیماً گزارش میکنند و فرضیههای جدید تمایز قائل شویم.
به نظر میرسد بخشی از صورتبندیهای اولیه درباره مهاجرت «قوم آریا» تحت تأثیر روایتهای بعدی از یورش و سلطه جمعیتها و الگوگیری از آنها شکل گرفته باشد.
برای مثال، روایتهایی که در آنها یک گروه مهاجر یا مهاجم وارد سرزمینی میشود، بر جمعیت بومی غلبه میکند و در نهایت زبان و فرهنگ خود را در آن سرزمین گسترش میدهد.
چنین رفتاری را میتوان در برخی رویدادهای مشهور تاریخی مشاهده کرد: از جمله یورش بنیاسرائیل به کنعان، فتوحات اعراب، یورش ترکتباران به سرزمینهای دیگر و نهایتا یورش گسترده اروپاییان به مناطق دیگر جهان که منجر به تغییر زبان و فرهنگ در نقاط گوناگون جهان، حتی در امریکای جنوبی شد.
بنابراین، اگر کسی چنین الگویی را به گذشتههای بسیار دور تعمیم دهد، ممکن است تصور کند که گسترش یک زبان در یک سرزمین الزاماً نتیجه ورود و استقرار یک قوم جدید و بیگانه بوده است.
نوشتههای قدیمی از این نوع الگوگیری را میتوان در آثار آرتور آنتونی مکدانل (Arthur Anthony MacDonell) مشاهده کرد. او در کتاب India’s Past (۱۹۲۷)، گسترش زبانهای آریایی در شبهقاره هند را در چارچوب الگویی توضیح میدهد که در آن یک جمعیت مهاجر، با وجود آمیختگی با جمعیتهای بومیِ پرشمارتر، زبان خود را حفظ میکند و در نهایت آن را جایگزین زبانهای بومی میسازد. مکدانل تصریح میکند که گویشوران زبانهای آریایی در نتیجه «آمیختگی با بومیان» ویژگی قومی خود را از دست دادند، اما زبانهای آریایی با «کنار زدن» زبانهای غیرآریایی هویت خود را حفظ کردند (2).
ولی آیا این الگوگیری همیشه معتبر است؟ آیا میتوان چنین الگویی را بدون وجود شواهد مستقیم تاریخی به هزارههای پیش از میلاد تعمیم داد و گسترش زبانهای آریایی را نتیجه مهاجرت گسترده یک «قوم آریایی» دانست؟
انسان همواره رفتارها و کنشهای پیچیدهای داشته است و از دید تاریخپژوهی نمیتوان الگوی واحد و مشخصی برای رفتار انسان در سراسر تاریخ در نظر گرفت.
در ایران پژوهشگرانی مانند جهانشاه درخشانی در کتاب دانشنامه کاشان: مردم کاشی، امرد، پارس و دیگر ایرانیان و البته پژوهشگران دیگر درباره این موضوع کار کردند و با استناد به شواهد زبانی، تاریخی و باستانشناختی، دیدگاههایی درباره حضور یا شکلگیری عناصر آریایی در فلات ایران پیش از دورهای که در فرضیههای مهاجرتی متعارف تصور میشود، مطرح کردهاند.
با این حال دیدگاههای این پژوهشگران نیز نمیتواند بدون بررسی انتقادی و ارزیابی شواهد پذیرفته شود؛ اما آثار آنان و پرسشهایی که مطرح کردهاند، شایسته توجه بیشتری است؛ در جامعه ایران و حتی دانشگاههای ایران توجه اندکی به نوشتههای درخشانی شد.
جدا از نظرات این پژوهشگران تعیین یک «خاستگاه اولیه» برای قوم آریا خود نیازمند بحث و بررسی است. شاید اساساً بهتر باشد به جای جستوجوی نقطهای مشخص که در آن «قوم آریا» شکل گرفته و سپس از آنجا مهاجرت کرده باشد، به فرایندی تدریجی توجه کنیم که در طی آن زبان، فرهنگ و در نهایت هویتهای مرتبط با مفهوم آریا در نتیجه ارتباط، جابهجایی، تبادل، خطرات مشترک و اتحادیهها شکل گرفتهاند؛ جمعیتهایی که از پیش از نظر ژنتیکی قرابت داشتند.
البته در بررسی این مسئله باید همواره محدودیت اسناد را در نظر داشت؛ زیرا دادههای نوشتاری مستقیم درباره هزارههای پیش از میلاد بسیار اندک است.
نکته قابل توجه دیگر، واکنش منفی بخشی از مخاطبان به دیدگاههای انتقادی درباره فرضیه مهاجرت آریاییها بوده است (3). در برخی موارد، صرفِ تردید در این فرضیه، به معنای رد یک واقعیت تاریخی یا حتی ناشی از انگیزههای غیرپژوهشی تلقی میشد!
با این حال، به نظر میرسد این رویکرد رفته رفته و به ویژه در سالهای اخیر تا اندازهای در حال تغییر است و نقد فرضیه مهاجرت قوم آریا دیگر موضوعی حاشیهای نیست که توسط مخاطبان و حتی جامعه دانشگاهی جدی گرفته نشود.
در سالهای اخیر، نوشتهها و پژوهشهایی در نقد این برداشتها و بهطور کلی در نقد تصور یک «قوم آریایی» واحد و مهاجرت این قوم منتشر شده است.
برای نمونه، کریستوفر ام. هاتن (Christopher M. Hutton)، پژوهشگری در حوزه زبانشناسی و تاریخ اندیشه، در سال ۲۰۲۵ کتابی درباره مفهوم «آریایی» منتشر کرد که قابل توجه است.
هاتن استدلال میکند که تصور مدرن از یک قوم واحد با ویژگیهای مشخص نژادی، فرهنگی و تاریخی، تا حد زیادی محصول بازسازیهای دانشمندان اروپایی در سده نوزدهم بوده است و نمیتوان آن را بهسادگی واقعیتی دانست که مستقیماً از منابع باستانی استخراج شده باشد (4). هرچند همه دیدگاههای او نیز در جای خود نیازمند نقد و بررسی دقیق و مفصل است.
یکی از مسائل اساسی در بحث درباره فرضیه مهاجرت آریاییها، وضعیت زبانهای رایج در فلات ایران در هزارههای پیش از میلاد و قبل از زمان فرضی مهاجرت آریاییها است.
مسئله اینجاست که دادههای کافی و مستقیمی در اختیار نداریم که بتوان بر اساس آنها مشخص کرد ساکنان بسیاری از مناطق فلات ایران در آن دوره به چه زبان یا زبانهایی سخن میگفتند.
این وضعیت با دورههای تاریخی متأخرتر تفاوت اساسی دارد؛ دورههایی که منابع نوشتاری بیشتری درباره رویدادها و تحولات جمعیتی و زبانی در اختیار داریم. برای نمونه، درباره فتوحات خلفا در سدههای نخستین اسلامی منابع تاریخی متعددی وجود دارد و شواهد تاریخی و زبانی نشان میدهد که پس از فتح مصر، زبان عربی بهتدریج در این سرزمین گسترش یافت و در نهایت به زبان غالب آن تبدیل شد.
اما اگر به هزارههای پیش از میلاد در فلات ایران بازگردیم، با وضعیت کاملا متفاوتی مواجه میشویم. درباره زبان بسیاری از مناطق اساساً اطلاعات مستقیمی در دست نیست. البته در نواحی تحت نفوذ یا سکونت ایلامیان، اسناد مکتوبی به زبان ایلامی بر جای مانده است؛ اما درباره بسیاری از مناطق دیگر نمیدانیم ساکنان آنها به چه زبان یا زبانهایی سخن میگفتند.
برای نمونه، درباره ری (راگا) که نام آن هم در اوستا آمده و هم در کتیبههای هخامنشی ثبت شده است، اطلاعات روشنی درباره زبان مردم این منطقه در هزارههای پیش از میلاد نداریم.
در همان دورهای که در بخشهایی زبان ایلامی رواج داشت، پرسش مهم آن است که مردم ری به چه زبانی سخن میگفتند؟
درباره مردم نسا چه میدانیم؟ ساکنان ناحیه وَرِنَ که با گیلان مرتبط دانسته شده است، به چه زبانی سخن میگفتند؟
این پرسشها نشان میدهد که برای بازسازی دقیق وضعیت زبانی فلات ایران در هزارههای پیش از میلاد، با فقدان جدی دادههای تاریخی مواجه هستیم.
بنابراین، نمیتوان صرفاً بر اساس شواهد موجود از یک تغییر گسترده زبانی در سراسر فلات ایران سخن گفت و سپس این تغییر را نتیجه ورود و استقرار قومی مهاجر از سرزمینی دیگر دانست.
شکلگیری و تحول زبانها فرایندی تدریجی و پیچیده است و لزوماً نمیتوان آن را به یک رویداد واحد مانند مهاجرت یا فتح یک قوم نسبت داد.
زبانهای همسایه در طول زمان بر یکدیگر تاثیر میگذاشتند و حتی گاهی یک زبان در جایگاه زبان میانجی قرار میگرفت. برای نمونه، زبان سُغدی در دورهای به زبانی فراگیر و میانجی تبدیل شد.
حتی در آن دوران یک شاهنشاهی بزرگ و یکپارچه سغدی وجود نداشت، بلکه سغد از مجموعهای از دولتشهرها و مراکز سیاسی تشکیل میشد. بااینحال، زبان سغدی از ناحیه باستانی سغد فراتر رفت و در بخشهایی از آسیای مرکزی و مسیرهای جاده ابریشم به زبان میانجی تبدیل شد.
گسترش زبان سغدی نشان میدهد که گسترش جغرافیایی یک زبان مستلزم مهاجرت گسترده یا فتح نظامی نیست. یک زبان میتواند به دلایل تجاری، اداری و حتی فرهنگی فراگیر شود.
با توجه به این موضوع، میتوان یک پرسش مهم مطرح کرد: آیا زبانی که گاهی «آریایی» خوانده میشود، یا در دورهای پیش از آن، زبان هندواروپایی، ممکن است مانند زبان سغدی در دورهای جایگاه زبان میانجی پیدا کرده باشد و از این طریق در گسترهای وسیع رواج یافته باشد؟
آیا ممکن است نقش میانجی این زبانها به شکلگیری نوعی زبان مشترک میان گروههای جمعیتی کمک کرده باشد؟ آیا زبانهای بعدی، مانند سانسکریت و اوستایی، در نتیجه تحول و گسترش همین زبانهای میانجی پدید آمدهاند؟
پاسخ قطعی به این پرسشها، به دلیل فقدان دادههای کافی، دشوار است؛ اما این احتمال میتواند با توجه به شواهد زبانی، فرضیهای جدی در برابر فرضیه مهاجرت یک قوم باشد.
یافتن آثار باستانی مشابه در دو منطقه، بهخودیخود دلیل قطعی بر مهاجرت یا تهاجم یک قوم از منطقهای به منطقه دیگر نیست.
شباهتهای فرهنگی و هنری میتوانند حاصل تجارت، ارتباطات فرهنگی، انتقال فناوری یا تأثیرگذاری متقابل جوامع بر یکدیگر باشند. از این رو، برای نسبت دادن یک اثر یا سنت باستانی به مهاجرت یک قوم مشخص، باید شواهد دیگری نیز در کنار شباهتهای باستانشناختی وجود داشته باشد.
پژوهشهای باستانشناختی نشان میدهند که روابط و تبادلات میان جوامع باستانی گاه بسیار پیچیدهتر از الگوهای ساده مهاجرت و تهاجم بوده است.
برای نمونه، در منطقه گُنُور (Gonur) در جنوبغربی و غرب آسیای مرکزی، آثاری به دست آمده است که از نظر هنری با سنتهای منطقه کرمان ارتباط دارند. اما نمیتوان نتیجه گرفت که جمعیتی از کرمان به گنور مهاجرت کردند چرا که در همین منطقه، آثاری نیز یافت شده که شباهتهایی قابل توجه با آثار میانرودان دارند.
پژوهشهای انجامشده درباره این یافتهها بر این نکته تأکید کردهاند که چنین آثاری میتوانند گواه تعاملات گسترده و شدید میان مناطق مختلف در نیمه دوم هزاره سوم پیش از میلاد باشند (5).
این تعاملات تنها به جوامعی که از نظر جغرافیایی یا فرهنگی به یکدیگر نزدیک بودند محدود نمیشد. حتی گروههایی که در برخی پژوهشهای قدیمیتر، بدوی یا صرفاً بیابانگرد تصور شدهاند، میتوانستند بر جوامع دیگر تأثیر بگذارند.
نمونه جالب در این زمینه، سکاها هستند. بررسی شیوه زندگی و فرهنگ مادی آنان نشان میدهد که برخی ویژگیهایی که به فرهنگ سکایی نسبت داده میشود، در مناطق بسیار دورتر و حتی در میان جوامعی که معمولاً سکایی تلقی نمیشوند نیز مشاهده شده است (6).
چنین نمونههایی نشان میدهد که انتقال عناصر فرهنگی الزاماً به معنای مهاجرت گسترده یا جایگزینی یک جمعیت با جمعیتی دیگر نیست.
در قرون گذشته، دستهبندیهای نژادی عمدتاً توسط پژوهشگران غربی صورت میگرفت و بسیاری از این دستهبندیها با نظریههایی مانند فرضیه مهاجرت آریاییها پیوند داشتند.
این دستهبندیها معمولاً بر اساس ویژگیهای ظاهری، زبانی و جغرافیایی، گروههای انسانی را در قالب «نژادهای» جداگانه طبقهبندی میکردند.
با پیشرفت علوم زیستی و بهویژه توسعه مطالعات ژنتیکی، اعتبار بسیاری از این دستهبندیهای سنتی زیر سوال رفته است.
مطالعات ژنتیکی نشان میدهند که انسانهای امروزی، یعنی Homo sapiens، در نهایت ریشه در یک جمعیت دارند و تفاوتهای ژنتیکی میان جمعیتهای امروزی بیشتر در قالب تفاوت در میزان نزدیکی و دوری ژنتیکی قابل بررسی است، نه بهعنوان مرزهای ثابت و گسسته میان «نژادها».
بنابراین، هنگامی که اقوام، ملتها و جمعیتهای مختلف را بررسی میکنیم، میتوانیم میزان نزدیکی یا فاصله ژنتیکی آنها را با یکدیگر مقایسه کنیم؛ چیزی شبیه به مفهوم خویشاوندی نزدیک و خویشاوندی دور.
پژوهشهای ژنتیکی، نزدیکی نسبی جمعیتهای فلات ایران با جمعیتهای آناتولی، قفقاز، بخشهایی از اروپا و بخشهایی از جنوب و مرکز آسیا و همچنین بخشهایی از شبه قاره هند را نشان میدهند. البته این نزدیکی ژنتیکی به معنای «همنژادی» با تعاریف نژادی قرون گذشته نیست.
نگاه کنید به:
پیوند ژنتیکی فلات ایران با آناتولی، جنوب اروپا و شبه قاره هند
این پژوهشها نشاندهنده تاریخ پیچیده جابهجایی، آمیزش و تبادلات جمعیتی در طول هزاران سال هستند. جمعیتهای انسانی در دورههای مختلف جابهجا شدهاند در نتیجه، در یک مسیر جغرافیایی گسترده، درجات مختلفی از نزدیکی ژنتیکی میان جمعیتها مشاهده میشود.
نکته مهم آنجاست که این پژوهشها نشان میدهند که بخش مهمی از پیوندهای ژنتیکی میان جمعیتهای امروزی، ریشه در دورههایی بسیار قدیمیتر از آن بازه زمانی دارد که معمولاً برای فرضیه مهاجرت آریاییها پیشنهاد میشود! تفاوتی در حدود چندین هزار سال.
بنابراین، نمیتوان نزدیکی ژنتیکی جمعیتهای امروزی را بهسادگی به یک مهاجرت قومی مشخص در هزارههای دوم یا نخست پیش از میلاد نسبت داد.
همین موضوع نشان میدهد که هویت، مفهومی جدا از تبار ژنتیکی و حتی زبان است. جمعیتهایی که ممکن است از نظر ژنتیکی به یکدیگر نزدیک باشند، در طول تاریخ میتوانند هویتهای کاملاً متفاوتی پیدا کنند.
درباره جمعیت کنونی ایران، بررسیهای ژنتیکی نشان میدهد که در میان بخش بزرگی از جمعیت ایران قرابت ژنتیکی وجود دارد. اگرچه جمعیتهای ایرانی از نظر ژنتیکی با برخی جمعیتهای همسایه نزدیکی دارند، در عین حال از تنوع ژنتیکی متمایزی برخوردارند که با نوعی تداوم ژنتیکی دیرپا سازگار است.
در یک پژوهش، مفهومی با عنوان «خوشه مرکزی ایران» (Central Iranian Cluster یا CIC) در نظر گرفته شده است که گروههای عضو آن تفاوت ژنتیکی اندکی با یکدیگر دارند (7).
با این حال، برخی از گروههای قومی، مانند ترکمنها و... فاصله ژنتیکی بیشتری با دیگر جمعیتهای مورد بررسی نشان میدهند.
از سوی دیگر، پژوهشهای ژنتیکی بر روی جمعیتهای پیشاتاریخی و تاریخی فلات ایران نیز نشاندهنده قرابتهایی با جمعیتهای کنونی این منطقه هستند؛ بهگونهای که میتوان تداوم و ثبات قابل توجه جمعیتی را از دوران پیشاتاریخی تا دوران مدرن مشاهده کرد.
در پژوهشی که با تحلیل ۵۰ نمونه از ۹ محوطه باستانشناختی در سراسر ایران انجام شده است، نمونههای بررسیشده ارتباطات ژنتیکی نیرومندی با جمعیتهای محلی و جمعیتهای جنوب و مرکز آسیا در عصر مفرغ نشان میدهند؛ موضوعی که بر تداوم پیوندهای ژنتیکی میان این مناطق در طول زمان تأکید دارد (8).
مجموع این یافتهها نشان میدهد که فرضیه مهاجرت آریاییها نه از نظر تاریخی قابل اثبات قطعی است و نه شواهد ژنتیکی موجود، بهتنهایی از وقوع یک مهاجرت گسترده و جایگزینی جمعیتی در فلات ایران پشتیبانی میکنند.
این پژوهشها، در کنار مطالعات ژنتیکی انجامشده درباره مناطق دیگر جهان، نشان میدهند که اگرچه در هزارههای پیش از میلاد جابهجایی و تبادلات جمعیتی فراوانی وجود داشته است، اما در نهایت بخش قابل توجهی از مؤلفههای ژنتیکی جمعیتهای ساکن فلات ایران در دوران باستان شکل گرفته و تا حدود زیادی تا جمعیتهای امروزی نیز تداوم یافته است.
هرچه از هزارههای پیش از میلاد فاصله میگیریم و به سدههای پیش از میلاد نزدیک میشویم، آثار نوشتاری بیشتری در اختیار داریم و اطلاعات بیشتر در دست داریم. دیگر از کابوس فرضیههای متفاوت و مبهم درباره آریاییها فاصله میگیریم.
رفته رفته با شواهد روشنتری درباره اقوامی در فلات ایران و حتی مناطق همجوار روبهرو میشویم که خود را آریایی میدانستند؛ از جمله پارسها و مادها و … .
در کتیبههای هخامنشی صراحتاً به هویت آریایی یا ایرانی اشاره شده است. داریوش در سنگنوشته نقشرستم (DNa) و سنگنوشته شوش (DSe) و خشایارشا در سنگنوشته تختجمشید (XPh) خود را پارسی و سپس آریایی یا ایرانی مینامند.
واژه «آریایی» ویژگیهایی دارد که باعث میشود واژه «هویت» برای توصیف آن مناسب باشد. درباره جنبههای قومی، سیاسی یا حتی مذهبی این واژه اختلافنظر وجود دارد؛ بهویژه آنکه در اوستا نیز از مفهوم و واژه آریایی استفاده شده است. از این بابت، واژه هویت میتواند راهگشا باشد؛ زیرا هر هویتی به ویژه هویتهای باستانی مجموعهای از ویژگیهای خاص خود را دارند و لزوماً نمیتوان آنها را به یک مفهوم قومی، نژادی یا دینی تقلیل داد.
درباره اینکه ریشه اولیه شکلگیری این هویت از کجا بوده و چرا نام «آریایی» برای آن انتخاب شده است، باز هم به دلیل فقدان دادههای کافی نمیتوان با دقت نظر داد ولی شواهدی در دست است.
اگر به منابع باستانی مراجعه کنیم، مواردی را مییابیم که میتوانستند زمینه همگرایی و اتحاد قبایل و بخشهای گوناگون را فراهم کنند. یکی از این عوامل، وجود خطرات مشترک بود که میتوانست اقوام همجوار را به همکاری و اتحاد با یکدیگر وا دارد. سه خطر مهم، یعنی دشمن، خشکسالی و دروغ (تباهی)، در کتیبههای هخامنشی مورد توجه قرار گرفتهاند (کتیبه DPd).
معنای واژه «آریا» به مفهوم «بزرگوار» و «نجیب» میتوانسته انگیزهای برای انتخاب این نام برای هویت باشد.
بخشهای گوناگون اوستا ریشه در دوران پیش از مادها دارند و با بررسی این بخشها میتوان نشانههایی از همگرایی میان سرزمینهای ایرانی مشاهده کرد. به عبارتی، میتوان شکلگیری برخی مؤلفههای هویت ایرانی را به دورهای پیش از مادها دانست.
نکته مهم آنکه در اوستا هیچگاه از مهاجرت قومی که خود را آریایی بداند سخنی به میان نمیآید؛ بلکه از سرزمینهای ایرانی، فرمانروایان ایرانی (کَویها) و دیگر عناصر مرتبط با جهان ایرانی سخن گفته میشود.
به نظر میرسد در اینجا با نوعی ساختارهای همگرا یا اتحادهای میان قبایل و جوامع مختلف روبهرو هستیم که نمونههایی از آن را حتی بعدها در زمانی که سنت نوشتاری فراگیر شد، در میان اقوام سکایی میتوان مشاهده کرد.
با گذشت زمان، حکومتهای مقتدرتری مانند مادها و هخامنشیان شکل گرفتند که به تقویت بیشتر این همگرایی و گسترش چارچوبهای سیاسی، فرهنگی و تمدنی جهان ایرانی کمک کردند.
میتوان انتظار داشت که با شکلگیری و تداوم یک هویت در طول چندین قرن، مفاهیمی مانند «تبار آریایی» نیز در دورههای بعدی معنادار شوند؛ به همین دلیل است که در کتیبههای هخامنشی «تبار آریایی» دیده میشود.
همزمان با پیشرفت تمدن ایرانی، مفهوم و تعریف «ایران» نیز بهتدریج روشنتر و گستردهتر شد.
در کتیبههای هخامنشی، واژه «آریایی» کارکردی هویتی داشته و شاهنشاهان به تبار آریایی خود اشاره کردند.
واژه «آریانا» در نوشته ملل دیگر پس از هخامنشیان هم بازتاب داشته است. استرابون، جغرافیدان یونانی، هنگام بحث درباره «آریانا»، گفتههای اشخاصی را بررسی کرده است و نهایتا مینویسد: آریانا بر بخشی از پارس، ماد، سغد، باختر اطلاق مینمایند، زیرا مردم این نواحی با زبان واحد، که لهجههای آن تفاوتهایی اندک دارند سخن میگویند (استرابو، جغرافیا، ۱۵.۲.۸). بنابراین، همگرایی میان بخشهایی از جهان ایرانی پس از هخامنشیان در این گزارش آشکار است؛ هرچند به نظر میرسد این گزارش جامع نیست و همه بخشهای جهان ایرانی را دربر نمیگیرد.
پس از آن، منابع ایرانی روشنتر و صریحتر میشوند و نام کشور ایران در کتیبههای دوره اردشیر پاپکان، بنیانگذار سلسله ساسانی، بهصورت آشکار دیده میشود.
با این حال، بعید است که نام ایران نخستین بار در زمان اردشیر پاپکان بهعنوان نام رسمی کشور ایران پدید آمده باشد. محتمل است که ساسانیان نامهای «ایران» و «انیران» را از سنت سیاسی و زبانی دوره اشکانی به ارث برده باشند. صورت این واژه در متون و سنگنوشتههای پارسیگ به شکل Ērān و در پهلویگ به صورت Aryān دیده میشود و میتوان احتمال داد که این کاربرد ریشه در سنتهای پیشین هخامنشی و اوستایی داشته است.
برای دانش بیشتر نگاه کنید به:
نگاهی به نام ایران در گذر تاریخ
در دوران ساسانی، با کشوری به نام ایران یا ایرانشهر و یک شاهنشاهی بزرگ با ساختارهای سیاسی و اجتماعی گسترده روبهرو هستیم. نهادهایی مانند دادگاه، بیمارستان، دبستان برای کودکان و مراکز آموزشی، بهویژه در حوزه پزشکی، از جایگاه مهمی برخوردار بودند.
در داستانهای ایرانی که در خداینامهها و سپس شاهنامهها (9) هم دیده میشود واژه «ایران» کارکردی هویتی دارد و برای اشاره به کشور و میهن به کار میرفت. ایران در این داستانها در ابتدا برای فرمانروایی جمشید و فریدون آمده است که قلمروی آنان یادآور قلمروی هخامنشیان است.
از این بابت، طبیعی بود که در جهان ایرانی این باور وجود داشت که مردمان این سرزمینها بازماندگان دوران فریدون و جمشید بودند و همین موضوع به تداوم هویت ایرانی، فراتر از مرزهای سیاسی دوره اشکانی و ساسانی، کمک کرده بود.
هویت ایرانی را نباید محدود به یک دوره تاریخی کرد بلکه این هویت در طول تاریخ بر بستر مجموعهای از عناصر فرهنگی و تمدنی پیشرفت کرده است.
میتوان به تلاش برای دور ماندن از خطرات، ارزشهای اخلاقی، اسطورهها، آیینها و جشنها و زبان مشترک اشاره کرد که در شکل گیری هویت ایرانی نقش مهمی داشتند.
نگاه کنید به:
چه مواردی در شکلگیری هویت ایرانی نقش مهم داشتند؟
واژه «آریایی» بهخودیخود در زبانهای هند و ایرانی دارای معنا بوده است و اگرچه در میان ایرانیان کارکرد هویتی آشکاری داشته، نمیتوان در همه مواردی که واژه «آریا» یا صورتهای مرتبط با آن دیده میشود، برای آن کارکرد هویتی در نظر گرفت؛ این موضوع در نام اشخاص نیز قابل توجه است، چه در میان مردمان پارس، چه سکاها و چه هندیان.
امروزه نیز واژههایی مانند «آزاده» و «آزادی» دارای بار معنایی خاصی هستند، اما «آزادگان» در کنار معنای لغوی خود، کارکرد هویتی نیز داشته است و همین «آزادگان» برای اشاره به ایرانیان در شاهنامه به کار رفته است (از ایرانم از شهر آزادگان).
با این حال، واژههای «آزاده» و «آزادی» کاربردهای دیگری نیز داشتند و نمیتوان هر جا در زبان فارسی با واژه «آزاده» یا «آزادگان» روبهرو شدیم، آن را الزاماً اشارهای به هویت بدانیم.
واژه «آریایی» به معنای «والاتبار»، «نیکزاد»، «شریف»، «بزرگوار» و «آزاده» به کار رفته است و حتی سدهها پس از شکلگیری هویت آریایی یا ایرانی، میتوان کاربرد اخلاقی و ارزشی صورتهای پهلوی ēr را در آثاری مانند مینوی خرد و دادستان دینیگ مشاهده کرد؛ بهگونهای که گاهی ēr معنای «نجیب» و «بزرگوار» داشته است (10).
بنابراین، چندان دور از ذهن نیست که همین معانی از همان هزارههای پیش از میلاد باعث شده باشد واژه «آریا»، در ایران برای یک هویت فراگیر به کار رود و احتمالاً در هند برای گروههای اجتماعی-فرهنگی نیز کاربرد پیدا کرده باشد.
در راستای همین بحث، معنای واژه ārya در متون هندی باستانی قابل توجه است. در یک دیدگاه قابل توجه درباره متون ودایی آمده است که ārya معنای نژادی نداشت، بلکه «صرفاً به فردی محترم و برخوردار از جایگاه اجتماعی بالا اشاره میکرد و در بافت ودایی، چنین فردی کسی بود که به زبان سانسکریت سخن میگفت و مقررات کاستی را رعایت میکرد» (11).
معنای واژه آریایی در متون متأخر هندی جالب است. بر اساس نوشته دانشنامه ایرانیکا در نمایشنامهها، زن برای خطاب به شوهر خود از واژه āryaputra استفاده میکرده است؛ یعنی «پسرِ یک آریا» یا «پسرِ مردی نجیب» (10).
این موارد نشان میدهد که وجود واژه «آریا» در نامها و متون اقوام مختلف، لزوماً تایید کننده فرضیه مهاجرت قوم آریا نیست، بلکه میتواند نشاندهنده کارکردها و معانی این واژه در زبانهای همریشه باشد؛ این معانی در طول تبادلات طولانیمدت، جابهجاییهای جمعیتی و ارتباط میان جوامع مختلف شکل گرفته یا تحول یافتهاند.
جابهجایی جمعیتی میان ایران و هند، همواره وجود داشته است. فرضیههایی درباره مهاجرت آریاییها به هند از ایران نیز مطرح شده است، اما همان فقدان دادههایی که در مورد ایران وجود دارد، درباره هند نیز مشاهده میشود.
از نظر زبانی هم باید توجه داشت که گسترش یک زبان لزوماً به معنای مهاجرت گویشوران آن نیست. اینکه زبانهای آریایی در هند دقیقاً از چه زمانی وجود داشتهاند نیز به دلیل فقدان دادههای کافی با قاطعیت مشخص نیست. با این حال، بعید نیست که گسترش زبان، جدا از یورشهای نظامی و مهاجرتهای گسترده، در نتیجه زبان میانجی یا ارتباط و تبادلات میان جوامع نیز رخ داده باشد.
گاهی در تاریخپژوهی باید این شجاعت را داشته باشیم که بپذیریم اطلاعات ما درباره یک دوره کامل نیست و برخی از گفتههایی که درباره آن دوره مطرح شدهاند، همچنان در حد فرضیه باقی ماندهاند.
به دلیل فقدان دادههای کافی از هزارههای پیش از میلاد، نمیتوان فرضیههایی مانند مهاجرت قوم آریا از یک نقطه مشخص را بهعنوان واقعیتی قطعی پذیرفت.
شباهتهای ژنتیکی و زبانی از بخشهایی از شبهقاره هند تا اروپا دیده میشود، اما این موضوع پیچیدهتر از آن است که بتوان آن را تنها با یک الگوی ساده مهاجرت یا یورش و جایگزینی جمعیت توضیح داد. در هزارههای پیش از میلاد، جابهجایی جمعیتها، ارتباط میان جوامع، تبادلات فرهنگی و زبانی و شکلگیری اتحادها و همگراییهای مختلف وجود داشته است. این تبادلات از چند هزار سال پیش از زمان فرضی مهاجرت قوم آریا بوده است.
میتوان در برابر فرضیه مهاجرت قوم آریا، این احتمال را مطرح کرد که پس از هزاران سال ارتباط، جابهجایی و شکلگیری پیوندهای ژنتیکی و زبانی، بهتدریج زمینههای شکلگیری یک هویت مشترک در فلات ایران و مناطق همجوار فراهم شده باشد؛ احتمالی که با توجه به یافتههای موجود، طبیعی به نظر میرسد.
شباهتها، مانند شباهتهای زبانی، اسطورهای و دینی، میتوانند حاصل تبادلات طولانیمدت میان جوامع باشند. از همین منظر، گستردگی و پراکندگی اسطورهها، شخصیتها، خدایان و ایزدان در میان مردمان آریاییزبان یا هر نام دیگری که بر روی این جمعیتها بگذاریم، موضوعی قابل توجه است.
به بیان دیگر، برخلاف تصور مهاجرت یک قوم مشخص از یک ناحیه به سرزمینهای دیگر، میتوان چیزی وارونه این موضوع را در نظر گرفت. یعنی شکلگیری هویت آریایی یا ایرانی را حاصل مجموعهای از تبادلات و ارتباطات میان جمعیتهایی دانست که از نظر ژنتیکی و زبانی به یکدیگر نزدیک شدند و این ارتباطات در گذر زمان به شکلگیری یک هویت مشترک انجامیده است.
البته هویت را نمیتوان صرفاً بر اساس زبان و ژنتیک تعریف کرد و برای درک آن باید بافت تاریخی و فرهنگی را در نظر گرفت.
میتوان با اطمینان بیشتری گفت در سدههای پیش از میلاد، هویت آریایی یا ایرانی در فلات ایران و مناطق همجوار آن وجود داشته است. بنابراین، بهتر است هنگامی که از «آریایی» در تاریخ باستانی ایران سخن میگوییم، آن را «هویتی باستانی» بدانیم، نه نام یک قوم مهاجر.
پانویس:
۱- برای دانش بیشتر درباره فرضیهها در شوروی سابق ن.ک: علی بابایی درمنی، علی. «مهندسی معکوس در تاریخ نگاری مادها، نقدی بر نوشتههای تاریخ نویسان شوروی». ماتیکان ۱ مجموعه مقالات امرداد - پوشینه نخست. صص ۱۷۳- ۱۸۷
۲- MacDonell, Arthur Anthony. India’s Past: A Survey of Her Literatures, Religions, Languages and Antiquities. Oxford: Clarendon Press, 1927, pp. 195–196
۳- تجربه پیشین نگارنده این نوشته نشان میدهد که در سالیان گذشته، بخشی از مخاطبان ایرانی نسبت به نقد و رد فرضیه مهاجرت آریاییها رویکردی منفی داشتهاند. برای نمونه، هنگامی که نگارنده در حدود سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۴ مطالبی در نقد فرضیه مهاجرت آریاییها منتشر میکرد (در وب سایت پردیس اهورا)، این مطالب با انتقادات فراوانی از سوی مخاطبان مواجه میشد.
۴- Hutton, Christopher M. (2025). The People That Never Were: Linguistic Scholarship and the Invention of the Aryans. Oxford University Press.
۵- ن.ک: Bronze Age interaction on the Iranian Plateau, From Kerman to the Oxus through seals
۶- ن.ک: تأثیر اقوام کوچروِ سکایی بر دیگر جوامع
۷- Mehrjoo, Z., Fattahi, Z., Beheshtian, M., Mohseni, M., Poustchi, H., Ardalani, F., et al. (2019). Distinct genetic variation and heterogeneity of the Iranian population. PLoS Genetics, 15(9), e1008385. DOI: 10.1371/journal.pgen.1008385. مشاهده
۸- Ala Amjadi, M., Özdemir, Y. C., Ramezani, M., Jakab, K., Megyes, M., Bibak, A., Salehi, Z., Hayatmehar, Z., Taheri, M. H., Moradi, H., Zargari, P., Hasanpour, A., Jahani, V., Motalleb Sharifi, A., Egyed, B., Mende, B. G., Tavallaie, M., & Szécsényi-Nagy, A. (2025). Ancient DNA indicates 3,000 years of genetic continuity in the Northern Iranian Plateau, from the Copper Age to the Sassanid Empire. Scientific Reports, 15, 16530. DOI: 10.1038/s41598-025-99743-w. مشاهده
۹- هنگامی که از «شاهنامهها» سخن میگوییم، صرفاً منظور شاهنامه فردوسی نیست. افزون بر شاهنامه منثور ابومنصوری، در تاریخ ثعالبی، که به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم نیز شهرت دارد، به منبعی اشاره شده است که در متن عربی نیز با عنوان «شاهنامه» از آن یاد میشود و به نظر میرسد ریشه در خداینامههای باستانی داشته باشد. روشن است که این شاهنامه، شاهنامه فردوسی نیست؛ زیرا در آن داستانهایی با رنگوبوی حماسی از اشکانیان آمده است که اساساً در شاهنامه فردوسی وجود ندارد (ن.ک: «داستان حماسی اشکانیان در تاریخ ثعالبی»). همچنین، بخشی از شاهنامه فردوسی سروده دقیقی توسی است.
۱۰- ن.ک: ARYA - Encyclopaedia Iranica
دیدگاه خود را با نویسنده در میان بگذارید:
