31 فروردین 1403با توجه به آثار به جا مانده از تمدنهای هزارههای پیش از میلاد ایران میتوان گفت هنر آنها در شکل گیری درفش کاویانی نقش داشته است. به طوری که از نظر هنری ستاره میانه درفش کاویانی ریشه در تمدن شهر سوخته دارد. احتمال میرود هخامنشیان به واسطه تمدنهای ماد و ایلام از تمدنهای هزارههای پیش از میلاد فلات ایران تاثیر پذیرفته بودند.
درفش کاویانی به عنوان درفش میهنی ایرانیان در اسطورهها و تاریخ ایران مشهور است.
این درفش ریشه در داستانها و خیزش کاوه آهنگر علیه ضحاک تازی دارد که بسیاری از ما با داستان آن آشنا هستیم (1).
چنین می نماید که در طول تاریخ تلاش میکردند درفشی را بر اساس داستانها برپا کنند و درفش را با ستاره (اختر کاویان) و گوهرها و… می آراستند.
یکی از آشکارترین ترسیمهایی که از درفش کاویانی میبینیم و شباهت آشکاری به داستانهای شاهنامه دارد، در سکههای حاکمان محلی پارس در دوران سلوکیان و اشکانیان (فرترکهها) است.
از این روی احتمال میرود تا دوره ساسانیان شمایل کلی درفش کاویانی به همین شکل بوده است.
اما پژوهشها نشان میدهد که این درفش تحت تاثیر هنرهای تمدن های بسیار کهنتر در ایران است و به نظر میرسد پدیدآورندگان نخستین فرترکهها نبودند. به طوری که در آثار شهر سوخته و شوش آثاری بسیار شبیه به این درفش به چشم میخورد. در ادامه به معرفی برخی از این آثار می پردازیم.
شاید کهن ترین آثار به دست آمده که در آن نشانهایی شبیه به نشانهای درفش کاویانی دیده میشود، در شهر سوخته باشد. البته نمیتوان از این نشان با عنوان درفش کاویانی یاد کرد بلکه میتوان گفت که هنر تمدنهای باستانی در شکل گیری درفش کاویانی تاثیرگذار بوده است.
میدانیم تمدن شهر سوخته مربوط به هزارههای پیش از میلاد است و آثار شگفت آوری از آنجا یافت شده است. یکی از نشانهای باقی مانده نشان زیر است که شباهت آشکاری به درفش سکههای فرترکهها و در نتیجه درفش کاویانی دارد:
اینکه هدف پدیدآورندگان این نشان چه بوده، بر ما پوشیده است ولی با توجه به آثار بعدی شاید بتوان گفت هدف آنها ترسیم یک ستاره بوده یا به عبارتی مهری مزین به ستاره را به وجود آوردند.
اما نشانهای اینچنین در تمدنهای هزارههای پیش از میلاد ایران، محدود به شهر سوخته نبوده است. در شوش هم بارها نشانهایی مانند آنچه در درفش کاویانی میبینیم، وجود دارد.
از جمله در چند سفالینه چنین نشانی دیده میشود:
در یک مهر استوانهای نشانی دیده میشود که بسیار شبیه به درفش کاویانی است:
احتمال می رود طی تبادلاتی که در طول تاریخ وجود داشته است این هنر از شهر سوخته به شوش راه پیدا کرده باشد.
معمولا تاثیر پذیری هخامنشیان از تمدنهای بین النهرین مورد توجه پژوهشگران قرار میگیرد. اما تاثیر پذیری هخامنشیان از تمدنهای پیشین فلات ایران از جمله شهر سوخته و جیرفت بسیار قابل توجه است.
البته شاید این تاثیر پذیری به واسطه تمدنهای ماد و ایلام بوده است که هخامنشیان ارتباط تنگاتنگی با آنها داشتند.
ولی به هر حال ریشه بسیاری از نشانها و هنرهایی که توسط هخامنشیان استفاده شد را باید در تمدنهای هزارههای پیش از میلاد فلات ایران جستجو کرد.
نشانهایی شبیه به نشانهایی که اشاره شد (مربوط به شهر سوخته و شوش)، در آثار هنری هخامنشیان از جمله فرش پازیریک به دست آمده است.
همچنین در نقش برجستههای سربازان هخامنشی هم نشانی مانند اختر کاویان دیده میشود:
این آثار نشان می دهد این نشان در دوران هخامنشیان رواج فراوانی داشته است.
اینکه در سکه فرترکهها آثاری مانند کعبه زرتشت دیده میشود نشان میدهند آنها تحت تاثیر فرهنگ و تمدن هخامنشیان بودند. این احتمال وجود دارد که درفشی از دوران هخامنشیان به دست حاکمان محلی پارس رسیده بود و برای آنها افتخاری بزرگ بود که محافظ درفش باستانی هخامنشیان هستند.
برای دانش بیشتر نگاه کنید به:
ردپای درفش کاویانی در دوران هخامنشیان
شاهنشاهی بزرگ هخامنشی و حتی پیش از آن فرمانروایی مادها بر گستره ای بزرگ، باعث شد که اقوام گوناگون جهان با فرهنگ و هنر هم آشنا شوند.
جالب آنکه در سکههای ایونیه که از مناطق یونانی نشین بوده است نشانی شبیه به اختر کاویان دیده میشود.
این نشان در پادشاهی بسفور هم دیده میشود، که گویا توسط یونانیان به آن نواحی برده شده است.
تخمینی که درباره زمان ضرب این سکهها زده می شود، سده ۶ تا ۴ پیش از میلاد است که می توان گفت همزمان با شاهنشاهی بزرگ هخامنشی است. بنابراین بعید نیست که ارتباطاتی که در زمان هخامنشیان به وجود آمده باعث گسترش این نشان به تمدن های دیگر شده است.
با توجه به آثار به جا مانده از تمدنهای هزارههای پیش از میلاد ایران میتوان گفت هنر آنها در شکل گیری درفش کاویانی نقش داشته است. به طوری که شمایل ستاره میانه درفش کاویانی ریشه در شهر سوخته دارد.
احتمال میرود هخامنشیان به واسطه تمدنهای ماد و ایلام از تمدنهای هزارههای پیش از میلاد فلات ایران تاثیر پذیرفته بودند و باعث گسترش هنر و نشانها در سطح جهان شدند.
پس از هخامنشیان در سکه فرترکهها (حاکمان محلی پارس در دوران سلوکیان و اشکانیان) درفشی دیده میشود که شباهت آشکاری به داستانهای شاهنامه دارد. آثاری مانند کعبه زرتشت در سکههای فرترکهها آشکار میسازد آنها تحت تاثیر فرهنگ و تمدن هخامنشیان بودند. چنین مینماید تا دوره ساسانیان شمایل کلی درفش کاویانی شبیه به همان درفش سکههای فرترکهها بوده است.
نشان اختر کاویان ریشهای بسیار کهن در سرزمین ایران دارد و ماندگاری عجیبی در ایران داشته است.
پانویس:
1- پیشینه درفش کاویانی، درفش باستانی و میهنی ایران
کتابنامه:
- پرادا، ایدت (۱۳۸۳). هنر ایران باستان (تمدنهای پیش از اسلام). ترجمه یوسف مجیدزاد. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- سلحشور، علی اصغر (پاییز و زمستان ۱۳۹۶). «بررسی عناصر بصری و زیبایی شناسانه نقوش سفالهای پیش از تاریخ ایران (با تمرکز بر دوره مسسنگی)» دوفصلنامه پژوهش هنر. س ۷، ش ۱۴. صص ۱۰۹ – ۱۲۰.
- گنجی، شادی؛ عبدی، کامیار (پاییز و زمستان ۱۳۹۶). «بررسی ساختار سیاسی - اجتماعی جامعه شهر سوخته در هزاره سوم پیش از میلاد». جامعه شناسی تاریخی، دوره ۹، شماره ۲. صص ۲۹ – ۶۴.
- مصباح، بیتا (بهمن ۱۳۹۶). «بنمایههای کهن اسطوره ضحاک در ایران براساس نقوش روی مهر دوره عیلامی (هزاره سوم قبل از میلاد)». باغ نظر، ش ۵۶. صص ۴۳ – ۵۶.
- Tosi, Maurizio, (1975). “A topographical and stratigraphical periplus of Shahr-i-Sokhta”. in Proceeding of the IVth annual symposium on archaeological research in Iran, pp. 130-58.
- Carter, E.; Hole, F.; Bahrani, Z.; Spycket, A. & Aruz, J. (1992). The Cemetery of Susa: An Interpretation; Susa I Pottery; Object of Bitumen and Terracotta; late Susa I Glyptic: Ritual Imagery; Practical Use. The Royal City of Susa: Ancient near Eastern Treasures in the Louvre. Harper, P.; Aruz, J. & Tallon, F. (Eds). Newyork: The Metropolitan Museum of Art.
دیدگاه خود را با نویسندهها در میان بگذارید:
