ستاره یا خورشید یونانی همراه با شیر در سکه مازه

پیش‌گفتار

یکی از شبیه‌ترین نشان‌های باستانی به نشان شیر و خورشید در سکه‌های مازه دیده می‌شود که تاثیر پذیری از هنر مقدونی-یونانی در آن دیده می‌شود. 

البته نشان شیر و خورشید در تمدن‌های گوناگون دیده شده است. از جمله می‌توان به شیر و خورشید در مصر باستان و میان‌رودان (بین‌النهرین) سالیان سال پیش از سکه‌های مازه اشاره کرد.

نگاه کنید به:

شیر و خورشید در آثار تمدن‌های باستانی و اقوام کهن

این روزها در ایران، برخی سکه‌های مازه را مرتبط با پرچم شیر و خورشید و به عنوان ریشه‌های ایرانی شیر و خورشید در نظر می‌گیرند ولی در سکه‌های اینچنین مازه بیشتر عناصر یونانی به چشم می خورد؛ ستاره یونانی و خدایان یونانی و... .

شئ نورانی در این سکه‌های محلی برگرفته از نمادها و هنر مقدونی-یونانی است (ستاره ورجینا) و اساسا چنین سکه‌هایی با این شرایط را نمی‌توان نمادی ملی برای هخامنشیان در نظر گرفت.

هخامنشیان از نشان‌ها و نمادهای دیگر به صورت فراگیر بهره می‌بردند. نمادهایی مانند فروهر (اهورامزدا) به صورت گسترده استفاده می‌شده است. در دوران کوروش بزرگ، درفش عقاب نشان مشهور بود و بررسی آثار باستانی نشان می‌دهد که احتمالا درفش مربع شکل هخامنشی شباهت به درفش کاویانی داشته است (1).

در ایران باستان نقش‌هایی از شیر و شئ نورانی به جا مانده است ولی نه به عنوان نمادی منسجم و دارای هویت ثابت. آنچه امروز به عنوان «پرچم شیر و خورشید» شناخته می‌شود، محصول تحولات چند سده اخیر است؛ نه استمرار مستقیم یک سنت باستانیِ بدون انقطاع. از دوره صفویه به بعد، این نشان در ایران معنایی منسجم یافت.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

شیر و شی نورانی در ایران باستان

آیا شیر و خورشید در ایران باستان نشانی ثابت و ساختارمند بود؟

در ادامه درباره شئ نورانی در سکه‌های مازه و ریشه‌های مقدونی-یونانی بیشتر توضیح می‌دهیم.

مازه که بود؟

مازه یا مزدایه (مازایوس) در دوران هخامنشیان فرمانروای کیلیکیه، سوریه و حتی بابل هم بوده است. با تهاجم الکساندر مقدونی مازه فرمانروایی الکساندر را پذیرفت و به پاس این اقدام او در زمان الکساندر حاکم بابل باقی ماند.

برخی از سکه‌هایی که از او به جا مانده برای دوران هخامنشیان است و برخی دیگر برای دوران پس از هخامنشیان است.

سکه‌های مازه

سکه مازه بدین وضع است که در روی سکه با خط آرامی «بعل» نوشته و یک خدای باستانی ترسیم شده است که بعدها در سکه‌های سلوکی‌ها «زئوس» خدای یونانی خوانده شده است. می توان گفت منظور سکه‌های مازه هم همان زئوس است چرا که یادآور تندیس زئوس در المپیا می‌باشد.

در پشت سکه نقش شیری که در حال راه رفتن است دیده می‌شود و گاهی بر روی این نوع سکه‌ها علامات مختلف مانند لنگر کشتی، ستاره، زنبور یا بعدها یکی از حروف یونانی دیده می‌شود که ممکن است علامت ضراب‌خانه یا حرف اول اسم یکی از فرمانروایان باشد (2).

پس نشان شیر و ستاره (خورشید) یک نشان ثابت در این سکه‌ها نبوده است و شئ نورانی آن با نشان‌های دیگر جایگزین می‌شده است.

پیوند این سکه با هنر و مفاهیم یونانی بیشتر از مفاهیم ایرانی است به طوری که هم ستاره مقدونی-یونانی دیده می‌شود و هم تصویری بر اساس تندیس زئوس در المپیا دیده می‌شود. از آنجایی که هخامنشیان نمادهای بومی خود را بر اقوام و ملل تحمیل نمی کردند، وجود این عناصر در آن زمان طبیعی بوده است.

این نشان مانند نشان‌هایی مانند فروهر (اهورامزدا) نبوده است که از هنر تمدن‌های دیگر گرفته شود و با تغییرات و نوآوری‌ها به آن تعابیر ایرانی داده شود و به صورت فراگیر در تمام شاهنشاهی مورد استفاده قرار گیرد. تعابیر یونانی آن کماکان پر رنگ بوده و با مفاهیم بومی آن مناطق سازگار بوده است.

سکه‌های اواگوراس دوم

در سکه‌های مربوط به سالامیس قبرس مربوط به اواگوراس دوم هم سکه‌های شیر و ستاره دیده می‌شود و احتمال می‌رود مازه از نظر هنری تحت تاثیر چنین سکه‌هایی بوده است. با توجه به نزدیکی قبرس و کلیکیه این موضوع طبیعی بوده است.

اواگوراس دوم (Evagoras II) پادشاه دولت‌شهر باستانی سالامیس در قبرس بود و بعدها به‌عنوان ساتراپِ شاهنشاهی هخامنشی در فینیقیه خدمت کرد.

با توجه به رواج گسترده شئ نورانی اینچنین در جهان یونانی می‌توان نتیجه گرفت که این نشان هم بدون تردید تحت تاثیر هنر مقدونی-یونانی بوده است و ارتباطی با مفاهیم ایرانی در این سکه دیده نمیٰ‌شود و مفاهیم تمام یونانی هستند.

ستاره یا خورشید ورجینا چیست؟

شئ نورانی که در سکه‌های مازه و اواگوراس دیده می‌شود، در باستان‌شناسی با نام‌هایی مانند «ستاره ورجینا Vergina Star» یا «ستاره مقدونیه» یا به صورت عمومی با نام «خورشید ورجینا» شناخته می‌شود.

پیشتر از این نماد با نام «ستاره آرگید» یاد می‌شد، زیرا احتمال می‌رفت نشان سلطنتی دودمان آرگید در پادشاهی باستانی مقدونیه بوده باشد.

برخی آن را خورشید دانسته‌اند و برخی دیگر آن را ستاره می‌دانند. برخی هم آن را مرتبط با عناصر چهارگانه و خدایان یونانی دانسته‌اند که در ادامه توضیح می‌دهیم. 

به هر حال از نظر نجومی خورشید خود یک ستاره است و برای همین ما بیشتر از واژه «ستاره» استفاده می‌کنیم و البته ممکن است هیچ ارتباطی به ستاره و خورشید نداشته باشد و هر بخش آن نماد خدایان یونانی باشد.

گرچه از سده ششم پیش از میلاد در آثار یونانی چنین ستاره‌ای دیده می‌شود ولی آنچه در باستانی‌شناسی مشهور شد،‌ کاوش‌های مربوط به مناطق مقدونیه بود.

در جریان کاوش‌های شهر باستانی آیگای (پایتخت کهن مقدونیه) در ورجینا نماد اینچنین بر جعبه‌ای زرین یافت شد و فرضیاتی مطرح شد که متعلق به فیلیپ دوم مقدونی، پدر الکساندر است.

این نماد در هنر دوره هلنیستی کاربرد گسترده‌ای داشت و در جهان یونانی اشیاء نورانی اینچنین زیاد دیده می‌شود.

ستاره ورجینا نماد چه بوده است؟

برخی از پژوهشگران این نشان را ویژه دودمان سلطنتی مقدونیه دانستند برخی دیگر آن را نمایانگر خدای خورشید، هِلیوس دانستند.

به هر حال آثار باستانی فراوان نشان می‌دهند این نقش در هنر یونان باستان عموماً عنصری تزئینی بوده و نمی‌توان آن را به‌طور انحصاری نشان «سلطنتی» یا «ملی» مقدونیه باستان دانست (3).

در آثار فراوانی از هنر اینچنین برای ایجاد جلوه درخشندگی استفاده شده است و بر روی تمدن‌های دیگر هم تاثیر گذاشته است.

برخی از پژوهشگران این نماد را بی ربط به ستاره و خورشید می‌دانند و با بررسی بخش‌های مختلف این نشان آن را مرتبط با عناصر چهارگانه و خدایان یونانی دانسته‌اند. در این تفسیر در دو محور عمودی فرضی، نمادهای آتش، اقیانوس، زمین و هوا قرار دارند. در چهار ربعی که از این محورهای عمودی پدید می‌آیند، دوازده خدا قرار گرفته‌اند؛ خدایانی که در یونان باستان کانون پرستش بودند. در سمت راست می‌توان همه نام‌های خدایان مذکر را یافت و در سمت چپ همه نام‌های خدایان مونث (4).

ستاره ورجینا در پرچم کنونی مقدونیه یونان

در روزگار کنونی و در پرچم مقدونیه یونان، ستاره ورجینا به چشم می‌خورد. لازم به ذکر است که منظور از این بخش، کشور مقدونیه شمالی نیست بلکه بخشی از کشور یونان است.

به طور کلی ستاره یا خورشید ورجینا هنوز در مناطق مقدونیه و یونان محبوب است.