درفش کاویانی؛ نیروبخش و امیدبخش برای ایرانیان

پیش‌گفتار

درفش کاویانی در شاهنامه با امید، نیروبخشی و ایستادگی ایرانیان در میدان نبرد پیوند خورده است.

از آنجایی که درفش کاویانی یادآور پیروزی سپاه فریدون بر ضحاک بود، همواره می‌توانست نمادی از پیروزی بر دشمنان ایران باشد.

در داستان‌ها و همچنین تاریخ ایران باستان درفش‌ها در میدان نبرد، نقش مهمی در گردآوردن و سازمان‌دهی سپاهیان داشته‌اند. 

حضور این درفش در میدان نبرد تنها به معنای وجود یک نشانه برای سپاه نبود، بلکه یادآور یک پیروزی اساطیری و بزرگ هم به شمار می‌رفت.

از این روی، بر اساس داستان‌ها، ایرانیان برای پاسداری از درفش کاویانی جانفشانی‌ها کردند.

درفشی که دل را «پرامید» می‌کرد

فردوسی هنگامی که داستان پیدایش درفش کاویانی را روایت می‌کند، پس از آنکه پیش‌بند کاوه به فرمان فریدون آراسته می‌شود، درباره این درفش چنین می‌گوید:

که اندر شب تیره خورشید بود

جهان را ازو دل پر امید بود

این بیت، شاید روشن‌ترین تعبیر شاهنامه درباره امیدبخشی درفش کاویانی باشد. فردوسی آن را به خورشیدی در شب تاریک تشبیه می‌کند؛ خورشید نه فقط برای زیبایی، بلکه به‌عنوان نشانه‌ای از روشنایی در تاریکی.

بنابراین، در داستان حماسی، حضور این درفش می‌توانست برای ایرانیان امید بخش باشد.

در میدان نبرد؛ درفش به‌عنوان نقطه گردآمدن سپاه

در بخش‌هایی از شاهنامه درفش کاویانی در مرکز آرایش سپاه قرار دارد. برای نمونه، در داستان کاموس کشانی، توس به نامداران فرمان می‌دهد:

کنون نامداران زرینه کفش

بباشید با کاویانی درفش

 

ازین کوه پایه مجنبید هیچ

نه روز نبرد است و گاه بسیچ

بنابراین درفش در نبردها نقش نقطه تجمع سپاهیان را داشته است. 

دشمن نیز نیروی درفش کاویانی را می‌شناخت

اهمیت درفش کاویانی تنها از نگاه ایرانیان بیان نشده است. در یکی از داستان‌های شاهنامه هنگامی که هومان تورانی آن را می‌بیند، اهمیت آن را به‌صراحت برای سپاه توران توضیح می‌دهد:

چنین گفت هومان که آن اخترست

که نیروی ایران بدو اندر است

 

درفش بنفش ار به چنگ آوریم

جهان جمله بر شاه تنگ آوریم 

جالب‌تر اینکه چنین برداشتی تنها در ادبیات حماسی ایران دیده نمی‌شود. پروکوپیوس، مورخ رومی سده ششم میلادی، در گزارش جنگ‌های ایران و روم نیز نمونه‌ای روشن از اهمیت درفش در سپاه ایران ارائه می‌کند.

او در شرح یکی از نبردها، روایت می‌کند که فرمانده رومی، به مرکز سپاه ایران حمله کرد و درفش فرمانده ایرانی را به دست آورد. سپس پروکوپیوس می‌نویسد که وقتی ایرانیان دیگر درفش را ندیدند، آشفته شدند و ترس بر آنان چیره شد و به اردوگاه بازگشتند (Procopius, Wars, Book I, Chapter 15, sections 15–16). 

هرچند در این گزارش نام درفش کاویانی نیامده است ولی می‌توان میان این گزارش و تصویر شاهنامه‌ای ارتباطی مفهومی دید: حضور یا فقدان درفش می‌توانست بر روحیه جنگاوران اثر بگذارد.

جافشانی برای برافراشه ماندن درفش کاویانی

شاید به دلیل همین امیدبخشی و نیروبخشی و نیز رویکرد دشمنان به درفش بود که یکی از داستان‌های پرشور شاهنامه درباره جانفشانی ایرانیان برای درفش کاویانی است.

هنگامی که سردار ایرانی یعنی گرامی، درفش فروزنده کاویانی را می‌‌بیند که روی زمین افتاده است، بی احترامی به این درفش را تحمل نمی‌کند و بی درنگ به سوی این درفش می‌رود و آن را بر می‌دارد. او گرد و خاکی که بر روی آن نشسته بود را پاک می‌کند و با احترامی که شایسته درفش است برافراشته نگه می‌دارد.

سردار ایرانی با یک دست درفش کاویانی را می‌گیرد و با دست دیگر که مسلح به گرز بود، با دشمنان می‌جنگد.

در پی یورش دشمنان، یک دست سردار ایران از بدنش جدا می‌شود! ولی سردار ایرانی کوتاه نمی‌آید و باز هم نمی‌گذارد درفش کاویانی روی زمین بیفتد و درفش کاویان را به دندان می‌گیرد و فقط با یک دست به جنگیدن ادامه می‌دهد که مایه شگفتی راوی داستان است.

درفش فریدون به دندان گرفت

همی زد به یک دست گرز، ای شگفت 

سردار ایرانی جانش را در این راه از دست می‌دهد و تا آخرین نفس، درفش کاویانی را برافراشته نگه می‌دارد (1).

سخن پایانی

درفش کاویانی را می‌توان یکی از نمونه‌های روشن قدرت نمادها در جنگ دانست: نشانه‌ای که به سپاهیان می‌گفت هنوز فرماندهی، سپاه و آرمان مشترک پابرجاست؛ و از همین رو، دیدن آن می‌توانست امیدبخش و از دست رفتنش هراس‌انگیز باشد.

پیروزی کاوه و فریدون همواره در داستان‌های حماسی ایرانی تداوم یافته بود و نماد این پیروزی یعنی درفش کاویانی، می‌توانست امید به تکرار آن پیروزی و غلبه بر دشمن را در دل ایرانیان زنده کند.