1 مهر 1405کشور ایران تهاجمهای بزرگی را به خود دیده است، از جمله آنها میتوان به تهاجم بزرگ الکساندر مقدونی و تهاجم خلفا اشاره کرد. از این بابت طبیعی است که نام بسیاری از دانشمندان از یاد برود. البته با توجه به فراگیری دانش و وجود دانشمندان زیاد، نامهای زیادی از ایران باستان به جا مانده ولی آثار آنها ناقص و اندک به دست ما رسیده است. حتی میتوان گفت یاد و خاطره بسیاری از دانشمندان ایران باستان محو شده است.
کشور ایران تهاجمهای بزرگی را به خود دیده است، از جمله آنها میتوان به تهاجم بزرگ الکساندر مقدونی و تهاجم خلفا اشاره کرد. این یورشها و پس از آن سلطه آنها باعث شده است اسناد و مدارک فراوانی نابود شوند.
البته با توجه به فراگیری دانش و وجود دانشمندان زیاد، نام دانشمندان زیادی از ایران باستان به جا مانده ولی باید توجه داشت که آثار آنها ناقص و اندک به دست ما رسیده است. حتی میتوان گفت یاد و خاطره بسیاری از دانشمندان ایران باستان محو شده است و با آنکه آثار فراوان هنری و علمی از ایران باستان به جا مانده، نام بسیاری پدیدآورندگان و گروههایی که در ساختن آنها نقش داشتهاند به دست ما نرسیده است.
دانشمندانی که نام آنها مانده ارزش ویژهای دارند چراکه با آن همه نابودی که توسط بیگانگان رخ داد، آنقدر جایگاه آنها رفیع بوده است که این امکان به وجود آمده که نام آنها به دست ما برسد.
نام بسیاری از دانشمندان ایران باستان را اینجا ببینید:
الکساندر مقدونی کاخهای پارسه (تخت جمشید) را آتش زد (1) که طبیعتا باعث نابودی آثار زیادی شده است.
در دورههای بعدی که حکومتهای یونانی (دوره هلنیستی) در ایران شکل گرفتند آثار زیادی نابود شدند این موضوع آن قدر ملموس است که دیگر کتیبههایی به خط میخی که در دوره هخامنشیان در پارسه و بابل رواج داشت را نمیبینیم.
برای دانش بیشتر نگاه کنید به:
نابودیهای گسترده پس از یورش اسکندر و سلطه یونانیان
این نشان میدهد که تا چه میزان انزوای کاتبان و دانشمندانی که پیش از آن وجود داشتند رخ داده است. پس از آن تا مدتها کتیبههایی به خط یونانی یافت شده است و خیلی اندک کتیبهها به خطهای دیگر هستند، تا این که دوباره حکومتهای ایرانی شکل میگیرند.
در هنگام سلطه خلفا بر ایران به ویژه در دوره اموی تردیدی نداریم که نابودیهای فراوانی رخ داده است. حکومت اموی غیر عربها را پست میدانست (2).
درباره نابودی علم و دانش در این دوره روایات معتبر داریم و هچنین شواهد نشان میدهد که نابودیها و کتابسوزیها رخ داده است. یکی از منابع معتبر در این باره آثارالباقیه ابوریحان بیرونی است. در دوران امویان و پس از آنکه خوارزم برای بار دوم توسط عربها فتح شد، نابودی بزرگی رخ داد به طوری که دانستن از گذشته خوارزم دشوار شد (3).
از این بابت طبیعی است که نام بسیاری از دانشمندان و اندیشمندان از یاد برود.
منابع و شواهد درباره کتاب سوزی و نابودی دانش:
کتاب سوزی و نابودیها در دوران خلفا
حمله چنگیزخان به ایران در اوایل سده هفتم هجری، یکی از ویرانگرترین یورشهای تاریخ ایران بود. در جریان این حملات، شهرهایی مانند بخارا، سمرقند، مرو، نیشابور و هرات با کشتار گسترده و ویرانی روبهرو شدند.
نابودی یا پراکندهشدن جمعیت شهرها و از میان رفتن مراکز علمی و فرهنگی، پیامدهای سنگینی برای خراسان و دیگر مناطق ایران داشت.
در این میان برخی میگویند اگر یورش الکساندر و خلفا باعث از بین رفتن آثار و یاد و خاطره دانشمندان ایران باستان شد چرا نام و آثار دانشمندانی مانند پورسینا (ابن سینا) پس از یورش چنگیز خان مغول از میان نرفت.
اصلیترین تفاوت اعراب و یونانیها با مغولها، نابودی در دراز مدت و در دوران سلطه آنها بود.
بر عکس آنچه خیلیها تصور میکنند نابودیها فقط در کشورگشاییهای الکساندر یا عمر بن خطاب رخ نداد بلکه دههها این نابودی توسط جانشینان آنها ادامه پیدا کرد.
ولی مغولها بیشتر نابودیها را هنگام یورش انجام دادند و در دراز مدت نابودی فراگیر نداشتند؛ بلکه حتی اوضاع با توجه به نفوذ وزرای کاردان ایرانی تغییر کرد. به همین دلیل اقدامات عربها و یونانیان بسیار تاثیر گذار تر بود.
دانش بیشتر:
پانویس:
۱- آتش سوزی پارسه هم در نوشته مورخان آمده است و هم آثار آتش سوزی در پارسه کاملا هویدا است. برای دانش بیشتر ن.ک: اسناد، مدارک و شواهد گوناگون درباره به آتش کشیده شدن پارسه توسط اسکندر
۲- در دوران امویان، سردمداران این حکومت اعتقاد داشتند که عرب به دیگر اقوام برتری دارد و حتی این اعتقاد وجود داشت که «من ابغض العرب ابغضه الله» (ابن عبد ربه، احمد بن محمد. ۱۹۸۷. العقد الفرید. بتحقیق مفید محمد قمیحه. لبنان: دار الکتب العلمیه. ج ۳/ ص ۲۷۸).
3- بیرونی، ابوریحان (١۳۸۹). آثارالباقیه عن القرون الخالیه. ترجمه اکبر داناسرشت. تهران: امیرکبیر: ص ۵۷
