4 امرداد 1405نامهای کوروش، داریوش، اردشیر، آتوسا و... از شناختهشدهترین نامهای هخامنشی هستند. افزون بر این، نامهای اساطیری مانند یمه (جم) و چندین نام دیگر نیز در الواح تخت جمشید ثبت شدهاند که نشاندهنده تنوع و دیرینگی سنت نامگذاری ایرانی در این دوره است. الواح هخامنشی نامهای کمتر شناختهشدهای را نیز حفظ کردهاند.
انتخاب نام برای فرزند، یکی از مهمترین تصمیمهایی است که هر پدر و مادری میگیرد. نام، تنها یک واژه نیست، بلکه بخشی از هویت، فرهنگ و پیشینه هر انسان را شکل میدهد. به همین دلیل بسیاری از خانوادهها ترجیح میدهند نامی برگزینند که علاوه بر زیبایی، ریشهای باستانی نیز داشته باشد.
در این نوشته، نگاهی کوتاه به برخی از نامهای رایج در روزگار هخامنشیان میاندازیم.
برخی نامها در میان شاهنشاهان و خاندان شاهنشاهی هخامنشی بارها تکرار شدهاند و از شناختهشدهترین نامهای ایرانی به شمار میروند.
کوروش (𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁)
نام کوروش از مشهورترین نامهای ایرانی است. درباره ریشه و معنای آن دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. برخی پژوهشگران و منابع تاریخی این نام را با خورشید مرتبط میدانند و برخی دیگر آن را دارای معنای «رزمنده»، «جنگاور» یا «جنگجو» دانستهاند (1).
داریوش (𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁)
داریوش به معنای «دارنده نیکیها» یا «استوار نگهدارِ نیکی» دانسته شده است و از نامهایی است که در میان شاهان هخامنشی چندین بار تکرار شده است. این نام در پارسی نوین از جمله در شاهنامه به صورت دارا آمده است.
اردشیر (𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂)
نام اردشیر به معنای «پادشاهی بر پایه راستی و دادگری» است. این نام را چند تن از شاهنشاهان هخامنشی بر خود داشتند و بعدها، در دوره ساسانی نیز به یکی از نامهای محبوب شاهان تبدیل شد؛ بهگونهای که اردشیر بابکان، بنیانگذار شاهنشاهی ساسانی، از مشهورترین دارندگان این نام است.
آتوسا (𐎢𐎫𐎢𐎰)
آتوسا از مشهورترین بانوان خاندان هخامنشی و دختر کوروش بزرگ بود. این نام یادآور Hutaosā اوستایی است که به عنوان یکی از بانوان پاکدین در آیین زتشتی شناخته میشود. معنای آتوسا را «بهترین هدیه» دانستهاند (2).
آمیتیس
آمیتیس نامی مادی است که برای چند شاهدخت ماد در منابع آمده است. یکی از آنها همسر ایرانی پادشاه بابل بود که از خاندان ماد به شمار میرفت و دیگری، بنا بر نوشته گزنفون، دختر دایی کوروش بزرگ بود که به همسری او درآمد (3). مادها در دوران هخامنشیان از جایگاه والایی برخوردار بودند.
دیگر نامها
نامهای خشایارشا (پهلوان در میان شاهان) و کمبوجیه نیز از نامهای شناختهشده خاندان هخامنشی هستند. امروزه دو نام خشایار و کامبیز ریشه در این نامهای کهن دارند.
کمبوجیه هم نام پدر کوروش بزرگ بوده است و هم نام پسر بزرگ این پادشاه. پسر دیگر کوروش بزرگ، بردیا نام داشت که این نام هنوز هم در ایران مورد استفاده قرار میگیرد.
یکی از جذابترین نکات درباره فرهنگ هخامنشی، حضور نامهای اساطیری ایران در اسناد اداری این دوره است.
در گنجینه الواح کشفشده در پارسه (تخت جمشید)، نامهایی همچون یمه (ییمه یا جم)، یکمه (Yamakka) و یمکشدا (Yamakshedda) دیده میشود (4). این نامها نشان میدهند که شخصیت اسطورهای جم یا جم هورچهر (جمشید)، که در منابع زرتشتی نیز از او یاد شده است، در روزگار هخامنشیان جایگاهی شناختهشده در میان مردم داشته است.
از سوی دیگر، شواهد نشان میدهد که هخامنشیان با سنتهای اساطیری ایران نیز پیوند داشتهاند. در آثار این دوره میتوان نشانههایی از درفش کاویانی یا درفش فریدون را مشاهده کرد (5). به نظر میرسد فرمانروایان محلی پارس (فرترکهها) پس از هخامنشیان نیز همین درفش را حفظ کرده بودند.
هرچند در متنهای اوستایی نام کاوه آهنگر نیامده است، اما بارها از ثْرَئیتَونَه (فریدون) یاد شده است. فردوسی نیز در شاهنامه، درفش کاویانی را در موارد متعددی «درفش فریدون» مینامد. از این رو، احتمال داده میشود که نام ثْرَئیتَونَه (فریدون) در آن دوران شناخته شده بود.
گذشته از نامهای مشهور شاهی، در الواح هخامنشی صدها نام دیده میشود (6) که بسیاری از آنها امروزه کمتر شناخته شدهاند. برخی از این نامها عبارتاند از:
این نامها هرچند امروزه کاربرد چندانی ندارند، اما نشان میدهند که تنوع نامهای ایرانی در روزگار هخامنشی بسیار بیشتر از آن چیزی بوده است که تنها از خلال نام شاهان میشناسیم.
درباره معنی برخی از نامهای هخامنشی، نظراتی پیشنهاد شده است ولی از طرح تفصیلی آنها در این نوشتار صرفنظر میکنیم (7).
بررسی نامهای هخامنشی نشان میدهد که بسیاری از نامهای محبوب امروزی، ریشهای چند هزار ساله دارند و بخشی از میراث فرهنگی ایران به شمار میروند. افزون بر نامهایی چون کوروش، داریوش، آتوسا و...، الواح هخامنشی نامهای کمتر شناختهشدهای را نیز حفظ کردهاند که میتوانند الهامبخش پژوهشهای بیشتر و حتی احیای برخی نامهای اصیل ایرانی باشند.
همچنین نگاه کنید به:
پانویس:
۱- ن.ک: بازگشایی نام کوروش و معنی آن در کهنترین آثار تاریخی
۲- ن.ک: معنای نام آتوسا چیست؟
۳- ن.ک: همسر کوروش بزرگ
۴- یارشاطر، احسان (۱۳۶۸). «تاریخ ملی ایران». ترجمه حسن انوشه. در تاریخ ایران پژوهش دانشگاه کمبریج. ج ۳، ب ۱. تهران: امیرکبیر. ص ۴۹۹
۵- ن.ک: ردپای درفش کاویانی در دوران هخامنشیان
۶- ن.ک: کوچکی کیا، لیلا. «جُستاری در ارتباط «نام و شغل افراد»، «نوع کالا»، و «مکانِ جغرافیایی» در الواح خشتی تخت جمشید». (بخشی از یک رساله). لینک . لینک آرشیو
۷- والتر هینتس درباره نام فرزندان در دوران هخامنشیان اینچنین نوشته است: «پارسیان باستان با رغبت تمام به فرزندانشان نام هایی میدادند، که با اَرتَه و یا بگه ترکیب شده بود. نامهایی چون ارتَخشَسَه، ارتَوَردیه، ارتَفرنه، ارتَبازه، ارتستونا، بگبوخشه، بگابینگنه، بگداته. بسیاری از نامها معنای مرد و یل و پهلوان داشتند، با مشتقات و صورتهای مصغر فراوان؛ مثلا از رشَه «مرد پهلوان» این اسمها مشتق شده اند: رشکه و رشَینَه «پهلوانی» و صورت های مصغر رِشَرَه ، رِشَوکَه و رشیتَه «پهلوانک». اسم های مرکبی مثل رشامه «صاحب قوت مردانه» نیز محبوب بودند. اساسا هر صفت خوبی را که به ذهن بیاید به عنوان اسم برمیگزیدند و اغلب این صفات به صورت جفتی بود؛ مثلا «جوان ثروتمند» و «چابک دلاور»...نام های دختران پارسی بدین گونه بود: زیبا، نازنین، گل گونه، رامش، فاخر، خوشبو، پرآذین، خوشآغوش، پُرشادی، یا کبوترک، گنجشک و جوجه. (هینتس، والتر. 1388. داریوش و ایرانیان، ترجمه پرویز رجبی، نشر ماهی ، تهران: ص 391).
ولی نقدهای قابل توجهی به کتاب داریوش و ایرانیان والتر هینتس وارد شده است (ن.ک: نقدی بر کتاب «داریوش و ایرانیان» والتر هینتس).
از سوی دیگر یکی از سایتهایی که سابقه تحریف منابع را دارد، مطلبی درباره نامهای فرزندان در دوران هخامنشیان منتشر کرده است که با گزینش یک بخش دلخواه از این نوشته هینتس و بدون توجه به شرایط زمانی و فرهنگی، قصد خوار کردن هویت ایرانی، با سانسور منابع تاریخی داشته است. تهیه کننده این نوشتار با سانسور گفتههای والتر هینتس تنها به بخش های دلخواهش برای تحقیر ایرانیان دوران باستان استناد کرده است، برش و حذف بخشهای مهم نوشتار هینتس، به حدی زیاد بوده است که معنای کلام وی را به کلی تغییر داده است.
