27 فروردین 1405در گاتها از جهانی معنوی یاد میشود که نیروی خدای بزرگ در آن جهان بی همتاست و داوری معنوی نهایی از آن «مزدا اهوره» است. از سوی دیگر «مزدا اهوره» هم به دنبال یافتن انسانهای نیک منش در جهان مادی است تا او را یاری کنند. «مزدا اهوره» به کسانی که راه راستی و پاکی را برگزینند از شهریاری مینوی خود نیرو میبخشد.
در اندیشههای زرتشت، «مزدا اهوره» خداوندگار شهریاری مینوی است که در آن شهریاری به همه چیز توانا و داناست. یعنی به نظر میرسد از جهانی معنوی یاد میشود که نیروی خدای بزرگ در آن جهان بی همتاست.
در متون زرتشتی از جمله گاتها بارها از جهان معنوی (مینوی) و جهان مادی (استومند) یاد میشود. در دیگر آثار زرتشتی ایزدان در این دو جهان وظایفی دارند که آشکار است که ایده این دو جهان ریشه در گاتها دارد.
همچنین داوری معنوی نهایی از آن «مزدا اهوره» است. «مزدا اهوره» به پاکان نیروی پاک معنوی میبخشد و نهایتا «هستان» و «نیستان» را داوری میکند.
در جایی از گاتها میخوانیم:
ای مزدا!
چه بزرگ است «شهریاری مینوی» تو!
چه اندازه آرزومندم که به تو بپیوندم و در پرتو «اشه» و «منش نیک»، درویشان ترا پناه بخشم!
(یسنه، هات ۳۴، ۵)
همچنین در جای دیگر از زبان زرتشت:
ای مزدا اهوره!
ترا پاک شناختم، آنگاه که «منش نیک» نزد من آمد تا آماج و آرزوی مرا دریابد:
«مرا زندگانی دیرپای ارزانی دار که هیچ کس جز تو نتواند بخشید؛ آن زندگانی آرمانی که در شهریاری مینُوی تو، نوید آن داده شده است.»
(یسنه، هات ۴۳، ۱۳)
از نگاه زرتشت انسانهایی که با شور دل کردارهای نیکو انجام دهند از شهریاری مینوی «مزدا اهوره» بهره میبرد:
ای مزدا!
«شهریاری مینوی» نیک تو شایانترین بخشش آرمانی در پرتو «اشه» از آن کسی خواهد شد که با شور دل، بهترین کردارها را بجای آورد.
(یسنه، هات ۵۱، ۱)
در گاتها «مزدا اهوره» با یاری فروزههای خود مانند «اَشَه» (راستی)، «گوشاوروَن» (روان آفرینش) «منش نیک» و... به کسانی که راه راستی و پاکی را برگزینند از شهریاری مینوی خود نیرو میبخشد.
بنابراین زرتشت به انسانها توصیه میکند که به سوی راستی و درستی روی بیاورند تا از نیروی مینوی «مزدا اهوره» بهرهمند شوند.
همانطور که در جایی از گاتها میخوانیم:
ای مزدا!
اینک برای دستیابی به پیروزی، ترا با برانگیزندهترین نیایشها میستایم و به تو میپیوندم.
بشود که در پرتو «اشه» و «منش نیک» رهنمون و یاور من باشی.
(یسنه، هات ۵۰، ۷)
یا در نخستین سرود از پاداش «مزدا اهوره» در هر دو جهان میگوید:
ای مزدا اهوره!
با «منش نیک» به تو روی میآورم.
پاداش هر دو جهان اَستومَند و مینُوی را که از «اشه» [است] و دین آگاهان را گشایش و رامش میبخشد، به من ارزانی دار.
(یسنه، هات ۲۸، ۲)
از سوی دیگر «مزدا اهوره» هم به دنبال یافتن انسانهای نیک منش است تا او را یاری کنند.
آنچه در گاتها قابل توجه است، این است که گویا تباهی در این جهان با همیاری انسانها از بین میروند. در جایی از گاتها «روان آفرینش» گله میکند که چرا تندخویی و گستاخی اینچنین فراگیر شده است:
«گوشورون» نزد شما گله گزارد:
«مرا برای چه آفریدی؟ که مرا ساخت؟ خشم و چپاول و تندخویی و گستاخی و دست یازی، مرا یکسره در میان گرفته است.
مرا جز تو پشت و پناه دیگری نیست. اینک رهانندهای شایسته به من بنمای.»
(یسنه، هات ۲۹، ۱)
این گلایه باعث میشود که آفریدگار جهان از «اشه» (راستی) بپرسد:
کدامین کس را سزاوار ردی جهان میشناسی تا بتوانیم یاوری خویش و تُخشایی به آبادانی جهان را بدو ببخشیم؟
(یسنه، هات ۲۹، ۲)
نهایتا «زرتشت» معرفی میشود و در اینجا سوم شخص است:
یگانه کسی که من در اینجا میشناسم که به آموزش ما گوش فرا داده، زرتشت سِپیتمان است...
(یسنه، هات ۲۹، ۸)
روان آفرینش باز هم سخنان گلایه آمیز میگوید و انتظار داشته مردی تواناتر برگزیده شود:
آنگاه «گوشورون» [روان آفرینش] برخروشید:
آیا من باید به پشتیبانی نارسای مردی ناتوان خرسند باشم و به سخنان او گوش فرا دهم؟
به راستی مرا آرزوی فرمانروایی توانا بود.
کی فراخواهد رسید آن زمان که چنین کسی با دستانی نیرومند، مرا یاری دهد؟
ولی سپس از مزدا اهوره میخواهد که زرتشت را از «شهریاری مینوی» برخوردار کند و زرتشت را به عنوان برترین آفریده میشناسد:
ای اهوره! ای اشه!
اینان را از نیرو و «شهریاری مینوی» برخوردار کن
ای منش نیک!
بدینان آن دهشی را ارزانی دار که خانمان خوب و رامش بخشد
ای مزدا!
من نیز او را برترین آفریده تو میشناسم
(یسنه، هات ۲۹، ۹-۱۰)
از گاتها آشکار است که زرتشت با دشواریهای فراوان مواجه شد. ولی نهایتا بسیاری از مردمان را با خود همراه کرد و گشتاسب همان فرمانروای نیرومندی بود که زرتشت را همیاری کرد.
در جای دیگر گاتها که باز هم زرتشت سوم شخص است، با خرسندی اینچنین گفته میشود:
بهترین خواست زرتشت سپیتمان برآورده شده است؛ چه، «مزدا اهوره» در پرتو اشه او را زندگی خوش دیرپای بخشیده است و آنان که با وی سر ستیز داشتند نیز اکنون در گفتار و در کردار، دین نیکش را آموخته اند.
(یسنه، هات ۵۳، ۱)
با خواندن سرودههای گاتها در مییابیم که زرتشت خود را در نبرد خیر و شر میدیده است و از نظر زرتشت برترین نیرو، نیروی معنویِ «مزدا اهوره» است. ولی پرسش آن است که آیا از نظر زرتشت «مزدا اهوره» در جهان مادی هم توانا به همه امور است؟!
میدانیم که در برخی از ادیان، خدای بزرگ قادر مطلق است و بر همه چیز و همه کس حکم میراند. خدای بزرگ در این ادیان از پیش همه چیز را تعیین کرده است و اگر بخواهد میتواند در این دنیا هر کاری را انجام دهد.
اگر در اندیشههای زرتشت، خدای بزرگ را مانند خدای بزرگ برخی از ادیان دیگر بدانیم تناقضاتی پیش میآید. از جمله آنکه از بخشهای مختلف متون زرتشتی در مییابیم که «مزدا اهوره» آفریننده تباهیها نیست و اینکه پس از گلایهی «روان آفرینش»، این «مزدا اهوره» است که در جهان هستی به دنبال شخصی میگردد تا با همیاری او بتواند پاکی را گسترش دهد، نشان میدهد که خدای بزرگ زرتشت مانند خدای ادیان دیگر نیست که از پیش همه چیز را مقدر کرده باشد و در هر اتفاقی در جهان مادی نقش ایفا کند.
با این حال بخشهایی از گاتها وجود دارد که از دانایی و توانایی «مزدا اهوره» میگوید. برای نمونه:
بی گمان «مزدا» بهتر از همه به یاد دارد که در گذشته، دیوان و مردمان دُرُوَند چه کردند و آگاه است که در آینده چه خواهند کرد.
اهوره تنها دادگستر در جهان است. پس آنچه خواست او باشد، همان خواهد شد.
(یسنه، هات 49، 4)
در این بخش دو مورد قابل توجه است:
نخست آنکه از دادگستری و داوری «مزدا اهوره» یاد میشود و میتوان گفت آنجا که میگوید آنچه «مزدا اهوره» میخواهد همان خواهد شد اشاره به داوری نهایی و معنوی اهورامزدا دارد که یادآور معاد در دیگر ادیان است.
دوم اینکه باید توجه داشت که «هستی» در نگاه زرتشت به پاکی اشاره دارد و «نیستی» به تباهی؛ «مزدا اهوره» آفریننده «هستی» است (1).
پس اگر جایی از توانمندی «مزدا اهوره» در هستی یاد میشود، در واقع به پاکیها و خوبیها اشاره دارد و شامل نیستی و تباهی نمیشود.
طبیعی است که «مزدا اهوره» به خوبی میداند که نیستی راه به کجا میبرد و کسانی که هستی را به سوی نیستی بردند داوری خواهد کرد.
بنابراین نگاه زرتشت به این موارد کاملا نگاهی معنوی است. «مزدا اهوره» به پاکان نیروی پاک معنوی میبخشد و نهایتا «هستان» و «نیستان» را داوری میکند.
همانطور که در جایی آشکارا گفته میشود:
من به واپسین داوری تو درباره همه آنان [گناهکاران] بیگمانم.
(یسنه، هات ۳۲، ۸)
پانویس:
۱- برای دانش بیش تر ن.ک: آفریننده «هستی» از نگاه زرتشت
کتابنامه:
- دوستخواه، جلیل (۱۳۸۵). اوستا، کهن ترین سرودهای ایرانیان. تهران: مروارید.
