19 مرداد 1405تسلط اسکندر و سپس حکومت سلوکیان، موجب ورود عناصر معماری و هنری هلنیستی به بخشهایی از ایران شد؛ اما سنتهای بومی معماری ایران به طور کامل از بین نرفت. با قدرت گرفتن اشکانیان، سنتهای معماری ایرانی دوباره جایگاه مهمی پیدا کردند. پس از اشکانیان در دوران ساسانیان، سازههای طاقی و گنبدی توسعه پیدا کردند و بناهای حکومتی، مذهبی و شهری در مقیاسهای بزرگ ساخته شدند.
این نوشته در ادامه نوشته پیشین درباره معماری ایران است. نگاه کنید به:
معماری ایران از ایلامیان تا پایان هخامنشیان
پس از سقوط شاهنشاهی هخامنشی در سده چهارم پیش از میلاد، فلات ایران وارد دورهای از تحولات سیاسی و فرهنگی شد. تسلط اسکندر و سپس حکومت سلوکیان، موجب ورود عناصر معماری و هنری هلنیستی به بخشهایی از ایران شد؛ اما این تأثیرات هرگز نتوانستند سنتهای بومی معماری ایران را به طور کامل کنار بزنند.
با قدرت گرفتن اشکانیان، سنتهای معماری ایرانی دوباره جایگاه مهمی پیدا کردند. حکومت اشکانی از حدود ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی ادامه یافت و قلمروی گستردهای از آسیای مرکزی تا بینالنهرین را دربرمیگرفت. به همین دلیل، اصطلاح «معماری اشکانی» تنها به معماری فلات ایران محدود نمیشود و مجموعهای بسیار متنوع از سنتهای معماری مناطق مختلف را در بر میگیرید.
پس از اشکانیان، ساسانیان در سال ۲۲۴ میلادی قدرت را به دست گرفتند. در این دوره معماری ایران وارد مرحلهای جدید شد. سازههای طاقی و گنبدی توسعه پیدا کردند و بناهای حکومتی، مذهبی و شهری در مقیاسهای بزرگ ساخته شدند.
اهمیت این دوره فقط در شکوه بناها نیست؛ بلکه در این واقعیت است که بسیاری از عناصر معماری ساسانی بعدها وارد معماری اسلامی شدند.
اشکانیان پس از شکست سلوکیان توانستند به تدریج قدرت خود را در ایران گسترش دهند. ساختار سیاسی این حکومت نسبت به هخامنشیان متمرکز نبود و مناطق مختلف استقلال بیشتری داشتند. این شرایط سیاسی بر معماری نیز تأثیر گذاشت.
معماری اشکانی تنوع قابل توجهی داشت و شامل این موارد میشد:
یکی از مشکلات مطالعه این دوره کمبود بناهای کاملاً سالم است. بسیاری از ساختمانهای اشکانی در دورههای بعد تخریب یا بازسازی شدهاند و برخی محوطهها نیز خارج از مرزهای ایران امروزی قرار دارند. به همین دلیل، پژوهشگران برای شناخت معماری این دوره از مجموعهای گسترده از شواهد در ایران، عراق، آسیای مرکزی و مناطق شرقی استفاده میکنند.
نسا در نزدیکی عشقآباد امروزی در ترکمنستان قرار دارد و یکی از مهمترین مراکز مرتبط با دودمان اشکانی است. این مجموعه شامل دو بخش نسا قدیم و نسا جدید بوده و نسا قدیم دارای مجموعهای از ساختمانهای یادمانی و خدماتی درون استحکامات بوده است.
از نظر معماری، یکی از ویژگیهای مهم نسا استفاده از ساختمانهای خشتی عظیم، فضاهای ستوندار و سازماندهی مجموعه درون حصارهای دفاعی است.
نسا نشان میدهد که معماری اشکانی صرفاً ادامه معماری هخامنشی نبود؛ بلکه ترکیبی از سنتهای ایرانی، بینالنهرینی و هلنیستی را ایجاد کرد.
بناهای یادمانی شهر هترا و نمونههایی از فضاهای طاقدار و ایوانمانند. هترا در شمال عراق امروزی یکی از مراکز مهم فرهنگی دوره اشکانی بود. معماری این شهر ترکیبی از سنتهای ایرانی، بینالنهرینی و هلنیستی را نشان میدهد.
در اینجا میتوان اهمیت فضای طاقدار و ایوان را مشاهده کرد؛ فضایی که بعدها در معماری ساسانی به یکی از عناصر اصلی کاخها و بناهای عمومی تبدیل شد.
ایوان را میتوان یکی از مهمترین عناصر معماری ایران در دوره اشکانی و ساسانی دانست. ایوان فضایی است که معمولاً از سه طرف بسته و از یک طرف باز است و غالباً با طاق پوشانده میشود. این فضا از نظر عملکردی بسیار انعطافپذیر بود و میتوانست در موارد زیر استفاده شود:
در معماری ساسانی، ایوان به یکی از عناصر اصلی کاخ تبدیل شد و در کنار تالار گنبددار قرار گرفت. ایوان و ترکیب آن با تالار گنبددار را از ویژگیهای مهم کاخهای ساسانیاند.
در سال ۲۲۴ میلادی، اردشیر بابکان حکومت اشکانی را شکست داد و سلسله ساسانی را بنیان گذاشت. ساسانیان خود را وارث سنت شاهنشاهی ایران میدانستند و تلاش کردند قدرت سیاسی و فرهنگی ایران را دوباره متمرکز کنند.
این رویکرد در معماری نیز دیده میشود.
معماری ایرانی در دوران ساسانی مقیاس بزرگتری پیدا کرد و به هندسه و تقارن اهمیت بیشتری داد. از طاق و گنبد به شکل گسترده استفاده کرد و ایوان را به عنصر اصلی کاخ تبدیل کرد.
در آن دوران معماری مذهبی، چهارطاقیها و فضاهای گنبددار را توسعه داده شد.
یکی از ویژگیهای اصلی معماری ساسانی استفاده گسترده از ملات، سنگ لاشه و آجر و توسعه فناوریهای طاقزنی بود.
اردشیر اول پس از به قدرت رسیدن، شهر گور را در نزدیکی فیروزآباد امروزی ایجاد کرد.
یکی از ویژگیهای مهم این شهر، سازماندهی دایرهای آن است. شهر دارای مرکز سیاسی و حکومتی بود و محورهای شعاعی از مرکز به سمت محیط شهر گسترش پیدا میکردند.
این نوع سازماندهی با شهرهای شطرنجی یا ارگانیک متفاوت بود و نشاندهنده یک اندیشه منظم و از پیش طراحیشده در شهرسازی بود.
از نظر نمادین نیز مرکز شهر اهمیت ویژهای داشت و قدرت سیاسی در مرکز سازمان فضایی قرار میگرفت.
قلعه دختر یکی از نخستین بناهای مهم ساسانی در منطقه فیروزآباد است و به اردشیر اول نسبت داده میشود.
بنا بر روی ارتفاعات ساخته شده و موقعیتی دفاعی دارد اما اهمیت آن فقط در جنبه دفاعی نیست.
در این بنا میتوان تحول سازهای مهمی را مشاهده کرد. ساختمان شامل فضاهایی با پوششهای طاقی و گنبدی است و ترکیب فضاهای چهارگوش با عناصر انتقالی، زمینه را برای توسعه معماری گنبدی ساسانی فراهم میکند.
کاخ اردشیر یکی از مهمترین نمونههای معماری ساسانی اولیه است. ساختمان دارای ایوانی بزرگ و تالارهای گنبددار است.
ترکیب فضایی بنا را میتوان به صورت زیر خلاصه کرد: ورودی ← ایوان ← فضای گنبددار ← فضاهای جانبی
این سازمان فضایی بعدها در معماری ایران اهمیت بسیار زیادی پیدا کرد.
یکی از مهمترین دستاوردهای معماری ساسانی، حل مسئله انتقال از پلان مربع به گنبد دایرهای بود. گنبد ذاتاً بر پایهای دایرهای یا چندضلعی قرار میگیرد؛ در حالی که بسیاری از فضاهای معماری به شکل مربع ساخته میشوند.
معماران ساسانی برای حل این مشکل از گوشهسازی یا Squinch استفاده کردند. در این روش، در گوشههای فضای مربع طاقها یا عناصر انتقالی ایجاد میشوند و شکل مربع را به هشتضلعی و سپس به دایره نزدیک میکنند.
این روش در بناهای فیروزآباد به شکل مشخص دیده میشود و از نظر تاریخی یکی از مهمترین مراحل توسعه معماری گنبدی در ایران محسوب میشود.
یکی دیگر از عناصر مهم معماری ساسانی چهارطاقی است. چهارطاقی معمولاً از چهار پایه اصلی تشکیل میشود که چهار طاق بر روی آنها قرار میگیرد و فضای مرکزی با گنبد پوشانده میشود.
این ساختار به دلیل سادگی سازهای و امکان ایجاد فضای مرکزی گنبددار، در معماری مذهبی ساسانی کاربرد فراوان پیدا کرد.
بسیاری از چهارطاقیهای ساسانی با آتشکدههای زرتشتی ارتباط داده شدهاند.
در معماری مذهبی ساسانی، فضای مرکزی اهمیت زیادی داشت. در چهارطاقی، گنبد بر فراز فضای مرکزی قرار میگرفت و چهار طرف بنا امکان دسترسی و ارتباط با محیط اطراف را فراهم میکردند.
این سازمان فضایی با مفهوم مرکزیت سازگار بود. از نظر معماری، این الگو بسیار ساده اما قدرتمند بود و بعدها در ساختمانهای مذهبی ایران ادامه پیدا کرد.
کاخ سروستان یکی از بناهای مهمی است که برای بررسی تحول معماری ساسانی اهمیت دارد. در این بنا ترکیب فضاهای گنبددار، ایوانها و فضاهای جانبی پیچیدهتر شده است.
یکی از ویژگیهای مهم آن سبکتر شدن عناصر سازهای و استفاده گستردهتر از آجر در پوششهاست. منابع تخصصی معماری ساسانی نیز سروستان را در بحث تحول گنبد و گوشهسازی مورد توجه قرار میدهند.
یکی از مشهورترین آثار معماری ساسانی، طاق کسری در تیسفون است.
این بنا بخشی از مجموعه سلطنتی تیسفون بود و ایوان عظیم آن یکی از مشهورترین نمونههای طاقزنی در معماری ایران باستان محسوب میشود.
طاق عظیم بنا بدون استفاده از ستونهای میانی فضای بزرگی را میپوشاند.
از نظر معماری، اهمیت طاق کسری در این است که نشان میدهد معماران ساسانی توانایی ایجاد فضاهای بسیار بزرگ با استفاده از مصالح بنایی و سیستمهای طاقی را به دست آورده بودند.
تیسفون یکی از مهمترین مراکز سیاسی جهان باستان بود. این شهر در نزدیکی رود دجله و در منطقه بینالنهرین قرار داشت و در دوره اشکانی و ساسانی اهمیت سیاسی بسیار زیادی پیدا کرد. شرایط جغرافیایی منطقه موجب شد که معماری تیسفون بیش از بسیاری از مناطق فلات ایران به آجر و خشت وابسته باشد.
معماری این شهر شامل موارد زیر بود:
برخلاف تخت جمشید که استفاده از سنگ تراشخورده نقش بسیار مهمی داشت، معماری ساسانی بیشتر بر مصالح بنایی متکی بود. مهمترین مصالح عبارت بودند از:
استفاده از ملات گچی امکان اجرای سریعتر و انعطافپذیرتر طاقها را فراهم میکرد.
یکی از تفاوتهای اساسی معماری ساسانی با معماری هخامنشی در سیستم سازهای است. در معماری هخامنشی، ستون نقش اصلی در انتقال بار سقف داشت اما در معماری ساسانی، دیوار، طاق و گنبد اهمیت بیشتری پیدا کردند.
این تغییر پیامد مهمی داشت به طوری که در معماری ستوندار، دهانه سقف محدود به توانایی تیرهای افقی است؛ اما در معماری طاقی میتوان فضاهای وسیعتری را بدون ستون میانی پوشاند.
به همین دلیل معماری ساسانی توانست فضاهایی بزرگ و یکپارچه ایجاد کند.
ولی معماری ساسانی همانند هخامنشی، ابزاری برای نمایش قدرت سیاسی بود. ایوانهای عظیم، ورودیهای باشکوه و تالارهای گنبددار به گونهای طراحی میشدند که ورود به فضای شاهانه تجربهای تدریجی و نمایشی باشد.
مسیر فضایی میتوانست اینچنین حرکت کند:
فضای باز ← ورودی ← ایوان ← تالار اصلی
در نتیجه معماری فقط یک فضای عملکردی نبود؛ بلکه وسیلهای برای ایجاد سلسلهمراتب و نمایش قدرت بود.
یکی از نکات قابل توجه تأثیر گسترده معماری ساسانی بر معماری پساباستان (پس از اسلام) است. پس از ورود اسلام به ایران، بسیاری از سنتهای ساختمانی و سازهای گذشته از بین نرفتند. پس از چند قرن، معماران دوره اسلامی بسیاری از دستاوردهای دوران ساسانی را با نیازهای جدید ترکیب کردند.
مهمترین عناصر منتقلشده عبارتاند از:
به همین دلیل، شناخت معماری ساسانی برای فهم معماری ایرانِ پس از اسلام ضروری است.
معماری ایران از دوره اشکانی تا پایان ساسانی یکی از مهمترین دورههای تحول معماری ایران است. در این دوره، معماری از سنت ستونمحور هخامنشی فاصله گرفت و به سوی معماری مبتنی بر دیوار، طاق، ایوان و گنبد حرکت کرد.
اشکانیان زمینه شکلگیری بسیاری از این تحولات را فراهم کردند و در دوره ساسانی این عناصر به یک نظام معماری منسجمتر تبدیل شدند.
در این میان، ایوان یکی از مهمترین عناصر معماری ایرانی شد و گنبد بر فضای چهارگوش نیز با استفاده از گوشهسازی به مرحلهای پیشرفته رسید. پژوهشهای تخصصی، نمونههای فیروزآباد را از نخستین نمونههای شناختهشده گنبد بر گوشهسازی در ایران میدانند.
در نهایت، اهمیت معماری ساسانی فقط در بناهای باقیماندهای مانند کاخ اردشیر، قلعه دختر، سروستان و طاق کسری نیست؛ بلکه در تأثیری است که این معماری بر قرنهای بعد گذاشت. بسیاری از عناصر اصلی معماری ایرانِ پس از اسلام را میتوان ادامه مستقیم یا تحولیافته سنتهای ساسانی دانست.
از این منظر، دوره ساسانی را میتوان پل معماری ایران باستان به معماری ایران پساباستان دانست.
منابع
- پیرنیا، محمدکریم (۱۳۹۷). سبکشناسی معماری ایرانی. ناشر: غلامحسین معماریان.
- پوپ، آرتور اپهام؛ فیلیس اکرمن (1388). سیری در هنر ایران. مترجم: نجف دریابندری. انتشارات علمی و فرهنگی.
- گیرشمن، رومن (۱۳۷۲). ایران از آغاز تا اسلام. ترجمه محمد معین. انتشارات علمی و فرهنگی.
