کرتیر

تاریخ ایران باستان نشان می‌دهد دین غالبا بر اخلاق و مدارا استوار بوده، اما در دوره‌هایی با ظهور چهره‌های افراطی، دین به ابزار ستم تبدیل شد. این افراط‌گرایی در دوره‌هایی به همبستگی آیینی و سرمایه اخلاقی جامعه آسیب زد. دین، اگر از اخلاق جدا شود، نه‌تنها انسان را نجات نمی‌دهد، بلکه او را به خطرناک‌ترین توجیه‌گر ستم بدل می‌کند. این درسی است که تاریخ با بهایی سنگین، بارها به ما آموخته است.

با توجه به منابع گوناگون از جمله کتیبه‌های هخامنشی، منابع یونانی و آثار به جا مانده از ایران باستان، می‌توان گفت بسیاری از ایرانیان مزداپرست بوده اند و خود را پیروی زرتشت، پیامبر باستانی ایرانی می‌دانستند. ولی احتمالا سنت‌های آیینی آنها تفاوت‌هایی داشته است. باید مراقب بود که سنت «زرتشتی» به شکل ساسانی‌اش را به ایرانیان دوره‌های هخامنشی و اشکانی فرافکنی نکنیم.