چهارشنبه سوری در منابع کهن

در تاریخ بخارای نرشخى آشکارا به برگزاری جشن سوری اشاره می‌شود و در شاهنامه فردوسی هم پس از داستان گذر سیاوش از آتش صراحتا آمده است: «سه روز اندر آن سور می در کشید». پریدن از آتش هم یادآور همان گذر سیاوش از آتش می‌باشد و شاید آمدن واژه «سور» در این ابیات و همچنین پریدن از روی آتش بی ارتباط با چهارشنبه سوری نباشد. لازم به ذکر است که آشنایی ایرانی فرهنگان با روزهای هفته مربوط به دوران پس از اسلام نیست بلکه پیش از اسلام هم ایرانیان آشنایی داشتند. حداقل در همان بخش‌هایی که پس از اسلام پایگاه بزرگی برای فرهنگ ایرانی شد (همانند سمرقند و بخارا) و اشاره آشکاری به برگزاری جشن سوری در آن مناطق وجود دارد. شواهدی از بزرگداشت سیاوش در دوران باستانی آن مناطق هم وجود دارد.

چهارشنبه سوری در منابع کهن | نویسنده: مجید خالقیان* | واپسین به روزرسانی: ۲۷ اسفند ۱۳۹۷ |


چهارشنبه سوری در منابع کهن.

چهارشنبه سوری در منابع کهن

نویسنده: مجید خالقیان (دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران)

این روزها ادعاهای نادرستی درباره جشن چهارشنبه سوری مطرح می‌شود از جمله آنکه برخی به نادرست ادعا می‌کنند در هیچ منبعی اثری از این جشن نیست! همچنین هستند افرادی که به نادرست می‌گویند ایرانیان، روزهای هفته را در دوران پس از اسلام از عرب‌ها وام گرفته‌اند!

اما بر خلاف این گفته‌ها اشاره های آشکاری به این جشن وجود دارد و همچنین در متون مربوط به جهان ایرانی پیش از اسلام روزهای هفته را می‌بینیم.

به نظر می‌رسد سغدیان مانوی به روزهای هفته علاقه نشان دادند به طوری که نام روزهای هفته با نام‌های ایرانی به جا مانده است. بنا بر نوشته بدرالزمان قریب علاقه سغدیان مانوی به نجوم باعث شد که نام روزهای هفته به نام ستارگان در زبان چینی دخیل شود (قریب، ۱۳۸۶: ص ۲۷). لازم به ذکر است که چهار شنبه با تیر پیوند داشته است.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

پیوند «چهارشنبه سوری» و «سیزده به در» با تیر

پس تا اینجا مشخص شد که آشنایی ایرانی فرهنگان با روزهای هفته مربوط به دوران پس از اسلام نیست بلکه پیش از اسلام هم ایرانیان آشنایی داشتند. حداقل در همان بخش‌هایی که پس از اسلام پایگاه بزرگی برای فرهنگ ایرانی شد (همانند سمرقند و بخارا که بخشی از سغد باستانی بودند). هرچند احتمال دارد سغدیان از ملل دیگر وام گرفته باشند که مطمئنا ربطی به اسلام و عرب‌ها ندارد.

جالب آنکه در تاریخ بخارای نرشخى به برگزاری جشن سوری در همان مناطق اشاره می‌شود. در تاریخ بخارا اینچنین آمده است:

آنگاه امیر سدید (به سراى) بنشست، [هنوز] سال تمام نشده بود که چون شب سورى، چنانکه عادت قدیم است آتشى عظیم افروختند (نرشخى، ١۳۶۳: ص ۳۷).

می بینیم که در همان مناطق از شب سوری یاد می‌شود و آن را «عادت قدیم» می‌نامد. این در حالی است که در شاهنامه فردوسی هم پس از داستان گذر سیاوش از آتش این ابیات آمده است:

می آورد و رامشگران را بخواند

همه کام ها با سیاوش براند

.

سه روز اندر آن سور می در کشید

نبد بر در گنج بند و کلید

پریدن از آتش هم یادآور همان گذر سیاوش از آتش می‌باشد و شاید آمدن واژه «سور» در این ابیات و همچنین پریدن از روی آتش بی ارتباط با چهارشنبه سوری نباشد.

در همان مناطق سغد باستانی سیاوش شخصیت بسیار محبوبی بوده است (ن.ک: خالقیان، ١۳۹۴: ص ۹۶ و ص ١۰۵). در دیوارنگاری‌های باستانی سغد تصویر سوگ سیاوش دیده می‌شود که توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است (ن.ک: بلنیتسکی، ۱۳۹۰: ص ۱۵۹).

.

سوگواری در ایران باستان، سوگ سیاوش در سغد باستان

بازسازی سوگ سیاوش در دیوارنگاری سغدی (رایس، ۱۳۶۹: ص ۳۵۸)

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که داستان سیاوش جایگاه والایی در سغد داشته است و حتی گیتی آذرپی این پرسش را مطرح می‌کند که «آیا سیاوش می‌توانسته نیای همه اشراف سغدی باشد؟». در منابع چینی، چائو-وُو نام یک خانواده حکمران سغدی است که شباهت به سیاوش دارد (Azarpay, 1981: p.130).

این همانندی‌ها، از روزهای هفته در مناطق باستانی سغد گرفته تا داستان سیاوش در شاهنامه و دیوارنگاری سوگ سیاوش در سغد باستان نمی‌تواند تصادفی باشد. وقتی که در تاریخ بخارا هم از شب سوری یاد می‌شود و آن را عادت قدیم می‌نامد دیگر تردیدی باقی نمی‌ماند که جشن سوری ریشه باستانی دارد. البته ممکن است چنین جشن‌هایی در خرده فرهنگ‌ها بوده باشد و رفته رفته تغییراتی در آن به وجود آمده باشد. موضوعی که در همه آیین‌ها و جشن‌های اقوام بشری رخ می‌دهد و حتی می‌تواند به عنوان یک نکته مثبت باشد.

شادباش چهارشنبه سوری

02

چهارشنبه سوری شاد باد

من ایرانی ام پس چهارشنبه سوری را ایرانی برگزار می کنم

من ایرانی ام پس چهارشنبه سوری را ایرانی برگزار می کنم

پانویس:

*دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران

کتاب‌نامه:

– خالقیان، مجید (۲۷ اسفند ۱۳۹۷). «چهارشنبه سوری در منابع کهن». پایگاه خردگان.

نشانی رایاتاری: https://kheradgan.ir/?p=15641

– بلنیتسکی، الکساندر (۱۳۹۰). هنر تاریخی پنجکنت. ترجمه عباس‌علی عزتی، تهران: موسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».

– خالقیان، مجید (شهریور ١۳۹۴). «نقش سغدیان در حفظ، تداوم و گسترش فرهنگ ایرانی در عهد باستان». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه تهران.

– رایس، تامارا تالبوت (آذر ۱۳۶۹). «هنر قوم های کهن – نقاشی های سغدی». ترجمه رقیه بهزادی. چیستا. ش ۷۳. صص ۳۵۸-۳۶۸.

– قریب، بدرالزمان (۱۳۸۶). مطالعات سغدی. به کوشش محمد شکری فومشی، تهران: طهوری.

– نرشخى، ابوبکر محمد بن جعفر (١۳۶۳). تاریخ بخارا. ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوى. تلخیص محمد بن زفر بن عمر. تحقیق محمد تقى مدرس رضوى. تهران: توس.

– Azarpay, Guitty (1981). Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art. With contributions by A.M. Belenitskii, B. I. Marshak, and Mark J. Dresden. London: University of California Press.

شرایط استفاده از نوشتار:

از آنجایی که هرگونه استفاده یا رونوشت از نوشتارها بر اساس پیمان نامه کاربری امکان پذیر است، اگر قصد رونوشت از این نوشتار را دارید، بن‌مایه آن را یاد کنید. طبیعی است که ذکر مواردی مانند نام پدیدآور (نویسنده، گردآورنده و…)، تاریخ واپسین به روز رسانی، عنوان کامل نوشته به همراه پیوند (لینک) و همچنین ذکر تارنمای خردگان (www.kheradgan.ir) ضروری است.

پرسش ها تنها از بخش پرسش و پاسخ

خواهشمندیم پرسش‌ها را تنها در بخش «پرسش و پاسخ» در میان بگذارید. پرسش‌ها در بخش دیدگاه‌ها پاسخ داده نمی‌شوند. با سپاس فراوان


راهیابی به بخش «پرسش و پاسخ»:

KHERADGAN.ir/ASK



برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

=خرد و تاریخ در اینستاگرام armtin136
خردگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال «ایران در قفقاز و آسیای مرکزی و آناتولی» در تلگرام کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام
کانال خردگان در تلگرام

نوشتارهای پیشنهادی

2 دیدگاه

  1. Avatar

    زنده باد مجید عزیز ، ممنونم که با همه بی مهری ها و خیلی مشکلات بی منت و بدون چشمداشت در راه ایران عزیزمان قدم بر می داری ، پیشاپیش نوروز خوبی را برای شما و خانواده محترمت و مردم خوب و عزیزمان با همه این مشکلات اعم از گرانی های بی سابقه ، بی تدبیری مسولین محترم که با همه تذکرات خیرخواهانه و دیدن بلایی که بر سر دریاچه ارومیه ، زاینده رود با وجود همه مخالفتها زیستی و امنیتی حتی طرح انتقال دریای کاسپین از بیخ و بن خطاست، آرزومندم. ای کاش کارشناسان عزیز وزارت محترم اطلاعات بکسری به فضای اینستاگرام بزنند و ببینند این طرح چه نمکی روی زخم مردم خطه سبز گیلان و مازندران پاشیده و چه داعش صفتهایی با لذت از این بی تدبیری دکان نفرت افکنی برای خود مهیا کردند . خداوند در سال جدید به همه از جمله این حقیر خرد بیشتری دهد که قبل از انجام کاری به تبعات آن فکر کنیم. جمشید افسانه است اما از دل این مردم است غرور و بی فکری چه بر سر آن شکوه و جلال آورد. آرزوی موفقیت برای عاشقان ایران و التماس تفکر برای همه امان دارم.

  2. Avatar

    این پوسترهاتون “نقاشی های زیبای ایران باستان” با مهر خردگان و توضیحات ایینها و شاهنامه و …. خیییلی زیبا و فوق العادست…. تمام اینستاگرام و تلگرام پر شده از پوسترهای نقاشی شما .. لطفا بیشتر رو این پوسترهای زیبا کار کنید .. با شاهنامه و گزنفون و یا سخنان اندیشمند ترکیه ایلبر اورتایلی درباره فردوسی و…. سپاس فراوان …. پاینده باشید…

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

برچسب ها:
پست قبلی
پست بعدی
رفتن به بالا