نطق مصدق در مجلس چهاردهم شورای ملی درباره اختیارات پادشاه

نطق مصدق در مجلس | نویسنده: سامان بختیار | واپسين به روزرسانی: ۳۰ شهریور ۱۳۹۷ |


سخنرانی دکتر محمد مصدق درباره اختیارات شاه

مصدق در مجلس طوفانی چهاردهم (۴۶- ۲۵ / ۱۹۴۴ -۱۳۲۳) سخنگوی اصلی حدود ۳۰ نماینده مستقلی بود که گروه نه چندان منسجمی به نام فراکسیون منفردین را تشکیل داده بودند. این گروه، خود را از دیگر فراکسیون های ایجادشده توسط درباریان، رؤسای ایلات و عشایر، رهبران حزب توده، زمینداران هوادار بریتانیای منطقه جنوب و زمینداران هوادار روس منطقه شمال جدا کرده بود. (۱)

نطق های پی در پی مصدق که اغلب فصیح و در مواردی طولانی بودند، شهرت ملی اش را بیشتر کردند.

مصدق، شاه جوان را – البته همراه با هشدارهای زیرکانه – تحسین کرد. او از شاه برای لغو تبعید داخلی اش قدردانی کرد و یادآور شد که سوگندش در مجلس در برابر قانون اساسی بوده است. او همچنین نمایندگان یادآوری کرد که عهد و سوگند آنان نه به شخص شاه بلکه به سلطنت مشروطه بوده است. او تأکید می کرد که قانون اساسی به وضوح نقش پادشاه را صرفا تشریفاتی دانسته است. او هشدار می داد که:

«اگر شاه وارد سیاست شود، در آن صورت باید مسئول باشد و اگر مسئول است پس باید بتواند پاسخگو باشد.»

او اغلب این گفته را که «پادشاه باید سلطنت کند نه حکومت» تکرار می کرد. (۲)

نطق‌ مصدق در مجلس چهاردهم شورای ملی درباره اختیارات پادشاه:

دکتر مصدق – البته همه آقایان توجه دارند که بنده در خود این پیشنهاد توضیحات زیادی ندارم ولی در مقدمه پیشنهاد يك توضیحاتی عرض می کنم که در صلاح مملکت است آنهم از نظر يك مذاکراتی که اینجا شد و میترسم که بعد سوء تفاهم بشود اگر اجازه میفرمائید عرض کنم :

نمایندگان – بفرمائید ، بفرمائید .
درضمن پیشنهاد آقای امیر تیمور ، آقای کفیل وزارت جنگ فرمایشاتی فرمودند و بیاناتی کردند ، بنده میخواهم اینجا عرض کنم که من در این مجلس از همه شاه را بیشتر دوست دارم ، برای اینکه شاه کسی است که بنده را از زندان بیرجند خلاص کرد واگر شاه نبود من در آنجا تلف شده بودم .

من خدا شاهد است که هیچگونه نظری ندارم و امروز اگر من نماینده هستم نه برای خاطر شاه است بلکه برای خاطر مملکت است ، من خودم را برای مملکت میخواهم .

نه برای شاه و شاه را هم البته برای این مملکت میخواهم پس این عرایضی را که میکنم توجه بفرمائید که نظری ندارم و فقط از نظر خیر مملکت است :

شاه بموجب قانون اساسی مسئولیتی ندارند و به هیچ وجه من الوجوه در امور مملکتی دخالت ندارند (صحیح است) برای چه ؟ عرض میکنم برای خاطر خود شاه (صحیح است) اگر مسئول شد شخص مسئول باید برود اما وقتی که شاه مسئول نشد شاه میماند و اگر شاه باید بماند – شاه مسئولیت ندارد و من برای توجه آنای کفيل وزارت جنگ این اصول قانون اساسی را میخوانم که در بیانات خودشان هم وقتی حضور اعليحضرت میروند ملاحظه کنند و هم در مجلس که میایند احترام اصول قانون اساسی را محفوظ بدارند :

اصل چهل و چهارم قانون اساسی میگوید

: « شخص پادشاه از مسئولیت مبری است وزرای دولت در هر گونه امور مسئول مجلس هستند.

اصل شصت و چهارم میگوید :

«وزراه نمیتوانند احکام شفاهی یا کنبی پادشاه را ممسك قرار داده سلب مسئولیت از خودشان بنمایند . .

اصل چهل و شش میگوید:

عزل و نصب وزراء بموجب فرمان همایون پادشاه است .

ما این اصول را وقتی باهم تطبیق کنیم نتیجه میشود که شاه يك سمت تشریفاتی دارد یعنی شاه باید فرامین را از نظر تشریفات امضاء کند ( بموجب اصل چهل و ششم متمم قانون اساسی) و اگر شما این را جنبه تشریفاتی بهش ندهید آنوقت ما مشروطه نداریم .

اگر بنا باشد عزل و نصب وزراء با پادشاه باشد پس مجلس شورای ملی و مشروطیت و این فرمایشاتی که جناب آقا از دموکراسی فرمودید کجا است ؟

موقع پیدا نمیکند(صحیح است) ما امروز به شاه خوب داریم و شاه خوب را باید نگاه داریم.(۳)

از آنجا که محرز است که دکتر مصدق از طرفداران انقلاب مشروطهٔ ایران بود و معتقد بود که شاه فقط باید نمادی برای وحدت باشد. مصدق در دوران نخست‌وزیری کوشید تا قدرت شاه را محدود به چارچوب مشخص شدهٔ آن در قانون اساسی مشروطه کند. در این دوره محمد مصدق به وضوح، قدرت برتر کشور (نسبت به شاه) بود. مصدق که در زمان نخست‌وزیری توانسته بود مشروطه را کاملاً اجرا کند و قدرت شاه و خانوادهٔ سلطنتی را محدود کند، بعد از کودتای بیست و هشتم مرداد، هم‌چنان منتقد حکومت محمد رضا شاه بود.

مصدق در دادگاه نظامی بار ها به تشریفاتی بودن شاه و غیر مسئول بودن شاه در عزل وی اشاره کرده بود:

اگر بنا بود كه پادشاه هر وقت خواست وزيري را عزل و يا نصب نمايد، مشروطيت معنا و مفهومي پيدا نميكرد و اين همان كاري است كه قبل از مشروطيت هم سلاطين استبداد ميكردند. چناچه به اصل ۴۴ متمم قانون اساسي دقت و توجه كنند، معلوم ميشود اين اصل كه در جمله اول خود ميگويد « شخص پادشاه از مسئوليت مبري است» و در جمله ثاني كه وزراي دولت در هر گونه امور مسئول مجلسين هستند»،وزرا را مسئول مجلس نموده است. چنانچه غير از اين بود، يعني پادشاه در امور مملكت دخالت میکرد و مسئول هم نبود، مشروعيت وجود پيدا نميكرد و اگر دخالت ميكرد مسئول هم بود.

دکتر مصدق: هر شخص مسئول كه كاري بر خلاف وظيفه و مقررات نمود بايد مورد پرسش و مؤاخذه واقع شود و اين با يك اصل كلي كه مقام سلطنت مقامي است ثابت، مخالف و بر خلاف مصالح و منافع شخص پادشاه هم بود. و به همين جهت است كه گفته اند:

«پادشاه بايد سلطنت كند نه حكومت.»

بنابراين وزرا مسئول مجلسين هستند كه هر وقت كاري بر خلاف قانون يا مصالح مملكت بكنند، مجلسين آنها را استيضاح كنند و دولت را ساقط نمايند و شخص ديگري را براي تصدي مقام نخست وزيري در نظر بگيرند و به او رأي تمايل بدهند.چنانچه قبول نمود «به موجب فرمان همايون پادشاه» نخست وزير شود كه بعد در همين جلسه توضيحات بيشتري در اين باب ميدهم.

مصدق: هيچ وقت ديده نشده كه با حضور مجلسين،پادشاه با فرمان ،نخست وزيري را عزل كند، آن هم با آن تشريفات و تانك و توپ و مسلسل و ديگري را به جاي او منصوب نمايد و در ۲۲ مرداد كه تاريخ صدور دستخط است و شب روز ۲۵ مرداد كه آن ابلاغ شد، مجلس شوراي ملي وجود داشت. پس از شبي كه دستخط ملوكانه ابلاغ شد تا ساعتي كه خانه من بمباران گرديد، دولت اينجانب رسميت داشته. چنانچه عملي بر خلاف قانون از وزرا صادر شده باشد، بايد در ديوان كشور محاكمه شوند نه در اين دادگاه. اين هم براي دلخوشي آقاي رئيس دادگاه كه تشريف ببرند و بدانند اينجا جاي محاكمه من نيست.

مصدق: به هر حال من كه آن جريان توپ و توپ كشي و اين طرز فرمان نويسي را ديدم تصور جعل كردم. و اين دو موضوع سبب شد كه زير بار فرمان نروم. به علاوه اعليحضرت همايوني يك روز شخصا به من فرمودند:

«فلاني اگر روزي بيايد كه از من بخواهد كار خلافي عليه مملكت بكنم زير بار نميروم و استعفا ميدهم. »

من فكر كردم چطور در بودن مجلس شاه بر خلاف قانون اساسي فرمان عزل ميدهد. هنوز مجلس بود و با رفراندوم منحل نشده بود. بنابراين زير بار نرفتم.

در دوره فترت، یعنی فاصله بین مجلسی که مدت قانونی آن منقضی شده و مجلسی که باید بعد افتتاح شود. ای نخست وزیری دچار مشکلات سیاسی میشد و خارجيها فشار می آوردند و نظریاتی داشتند استعفا میداد و چون مجلسی نبود که رأی تمایل بدهد پادشاه جانشین او را تعیین و فرمان انتصاب اورا موشح می کرد. هیچ وقت دیده نشده که با حضور مجلسین، پادشاه با فرمان، نخست وزیری را عزل کند، آن هم با آن تشریفات و با تانک و توپ و مسلسل و دیگری را به جای او منصوب نماید و در ۲۲ مرداد که تاریخ صدور دستخط است و شب روز ۲۵ مرداد که آن ابلاغ شد، مجلس شورای ملی وجود داشت. پس از شبی که دستخط ملوکانه ابلاغ شد تا ساعتی که خانه من بمباران گردید، دولت اینجانب رسمیت داشته. چنانچه عملی بر خلاف قانون از وزرا صادر شده باشد، باید در دیوان کشور محاکمه شوند نه در این دادگاه. این هم برای دلخوشی آقای رئیس دادگاه که تشریف ببرند و بدانند اینجا جای محاکمه من نیست.(۴)

اگر شاه ميخواستند من نباشم به خود من ميفرمودند: «دكتر جون برو گمشو! نميخوام تو باشي. » در اين صورت استعفا ميدادم.(۵)

بختیار، سامان (۳۰ شهریور ۱۳۹۷)، « نطق‌ مصدق در مجلس چهاردهم شورای ملی درباره اختیارات پادشاه »، خردگان

نشانی رایاتاری: https://kheradgan.ir/?p=18754

پانویس

۱.کودتا،نوشته:یرواند آبراهامیان،ترجمه ابراهیم فتاحی،نشرنی(۱۳۹۲)صص ۶۹

۲. همان،صفحه ۷۰

۳. سیاست موازنه منفی در مجلس چهاردهم، جلد دوم ،نوشته:حسین کی استوان، انتشارات روزنامه‌ مظفر(۱۳۷۹)صص ۱۴۷-۱۴۸

۴. محمد مصدق در محکمه نظامی،به کوشش:جلیل بزرگمهر ،جلد اول،انتشارات تاریخ ایران(۱۳۶۳)صفحه ۹۱-۹۲

۵. همان صفحه ۹۲

شرایط استفاده از نوشتار:

از آنجایی که هرگونه استفاده يا رونوشت از نوشتارها بر اساس پيمان نامه کاربري امکان پذير است، اگر قصد رونوشت از اين نوشتار را داريد، بن‌مايه آن را ياد کنيد. طبیعی است که ذکر مواردی مانند نام پدیدآور (نویسنده، گردآورنده و…)، تاریخ واپسین به روز رسانی، عنوان کامل نوشته به همراه پیوند (لینک) و همچنین ذکر تارنمای خردگان (www.kheradgan.ir) ضروری است.

پرسش ها تنها از بخش پرسش و پاسخ

خواهشمندیم پرسش‌ها را تنها در بخش «پرسش و پاسخ» در میان بگذارید. پرسش‌ها در بخش دیدگاه‌ها پاسخ داده نمی‌شوند. با سپاس فراوان


راهیابی به بخش «پرسش و پاسخ»:

KHERADGAN.ir/ASK



برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

=خرد و تاریخ در اینستاگرام armtin136
خردگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال «ایران در قفقاز و آسیای مرکزی و آناتولی» در تلگرام کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام
کانال خردگان در تلگرام

نوشتارهای پیشنهادی

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

برچسب ها:
پست قبلی
پست بعدی
رفتن به بالا