استفاده از مطالب پس از قبول پیمان نامه کاربری امکان پذیر است

خانه » پیش از تاریخ » نگاهی به ایران پیش از تاریخ

نگاهی به ایران پیش از تاریخ

کانال رسمی خردگان

| فرستنده: پوریا پارسا | واپسین به روزرسانی:  ۲۲ خرداد ۱۳۹۴ |


 نگاهی به ایران پیش از تاریخ.

ایران پیش از تاریخ - خردگان

نقاشی چند هزار ساله روی سنگ در لرستان

جغرافیای ایران پیش از تاریخ

علاوه ‌بر ایلامى‌ها، درباره پیشرفت روند تاریخى ساکنان بقیه سرزمین ایران تا پیش از هزاره دوم پیش از میلاد فقط باید از مدارک باستان شناسى بهره برد. بنابر مدارکى که از منابع خارجى ازجمله کتیبه‌هاى آشورى و اورارتى به ‌دست آمده، از آغاز هزاره یکم ق. م. وضع ایران دگرگون مى‌شود. این منابع اگرچه اطلاعات یک‌طرفه ‌اى به‌دست مى‌دهند اما مى‌توانند آگاهى‌هاى سودمندى درباره پاره‌اى مناطق ایران در سده‌هاى نهم تا هفتم ق. م. براى پژوهش ارائه دهند.

مهمترین مناطق عبارتند از: نزدیک آشور زامویا- در ناحیه سلیمانیه در خاک عراق و مجاور روستاهاى ایران و در عقب آن زامویاى داخلى در قسمت علیاى زاب صغیر و در ساحل جنوبى ارومیه. آن‌سوتر در خاور، آلابریا و مانا قرار دارد (مرکز قلمرو آینده مانى و در وسط رودخانه جغتو). در قسمت جنوبى‌تر آن پارسویا یا پارسو مى‌باشد.

ناحیه مهمى در کنار دیاله، در بین راه بابل به ایران بیت خمبان قرار گرفته؛ در خاور و جنوب خاورى این منطقه، نزدیک کرمانشاه و شمال لرستان، کشور الیپ واقع شده اما در قسمت شمالى‌تر آن خرخر، کیشسو و یک رشته «کشور» هاى دیگر بین پارسو و بیت خمبان در غرب و ماد در شرق قرار داشت. ماد در آن زمان بسیار کوچکتر از زمان استیلایش در سده هفتم ق. م. بود و از جایگاهش که نزدیک همدان قرار داشت هنوز به سوى غرب گسترش نیافته بود.

به موجب اطلاعاتى که از منابع مربوط به قرون نهم تا هشتم ق. م. به‌دست آمده بخش‌هاى دیگرى در شمال باخترى ایران قرار داشته‌اند. بیشتر این بخش‌ها از لحاظ سیاسى یک‌ پارچه نبودند و به قلمروهاى کوچک و مجزا تقسیم مى‌شدند. به‌گونه‌اى که ذکر شده در سال ٨٢٠ ق. م. «کشورهاى» بسیار کوچکى ازجمله ٢٨ بخش در باختر و جنوب ارومیه وجود داشتند که هریک مستقل بودند؛ در مناطق پارسویا ضمن قرن نهم ق. م. تقریبا ٣٠ بخش «شاه‌نشین» موجود بود. این بخش‌ها معمولا شامل یک یا دو دهستان بودند که هرکدام مراکز مستحکم یا دژهاى استوارى را در اختیار داشتند پیرامون این بخش‌ها هم روستاهایى وجود داشتند.

بنابر مدارک باستانشناسى، ازهم‌پاشیدگى روابط اشتراکى کهن در شمال باخترى ایران ضمن پایان هزاره چهارم تا آغاز هزاره دوم ق. م. رویداد. راست است که ضمن هزاره دوم دگرگونى‌هاى ژرفى در فرهنگ‌هاى سنتى و شیوه‌هاى کشاورزى ساکنان این سامان پدید آمد. اما بسیارى از سنت‌هاى اقتصادى و اجتماعى همانگونه نگاهداشته شدند و دوران پیشرفت خود را طى مى‌کردند، مثلا صنایع دستى از اقتصاد روستائى جدا بود.

آثارى که از پایان هزاره دوم و آغاز هزاره یکم ق. م. به‌دست آمده گویاى جدایى صنعت پیشرفته از رشته‌هاى دیگر اقتصاد ازجمله کشاورزى بوده است- در آغاز هزاره یکم کار کشاورزى با گاوآهن انجام مى‌گرفت، داس‌هاى آهنى و کلنگ و غیره به‌کار مى‌رفت.

گویا در آن زمان روستاهاى پهناورى وجود داشته است و بیشتر آنها تاکنون کشف نشده‌اند. باید سال‌ها روى تپه حسنلو کار کرد تا آثارى در این‌باره به‌دست آید.

در سده‌هاى سیزدهم تا یازدهم در دره کادار چند روستاى بزرگ وجود داشت، در سده یازدهم این روستاها تبدیل به دژهایى شده بودند. در تپه حسنلو «شهرى» کشف شده که متعلق به سده‌هاى دهم تا نهم ق. م. بوده، این شهر داراى دیوارهاى قطور و بناهایى از نوع کاخ یا معبد بوده است؛ در این شهر همچنین خانه‌هاى صنعت‌کاران و کارگاه‌هاى فلزگدازى و سفال‌سازى دیده شده است؛ پشت دیوار شهر خانه‌هاى روستائیان و گورستان قدیمى کشف گردیده است. در حسنلو ساغرهاى تشریفاتى که پشت آنها نوشته نقش شده است به‌دست آمده، از این نوشته‌ها چنین برمى‌آید که این ظروف متعلق به دربار بایورى، فرمانرواى کشور ایدا بوده است. بنابر متون آشورى ایدا یکى از کشورهاى زامویاى داخلى به ‌شمار مى‌آمده است.

از مدارک باستانشناسى‌اى که در آنها از «شهرهاى مستحکم» یا «دژها» در متن‌ها یاد کرده چنین برمى‌آید، که در منطقه جنوب ارومیه «شهرهاى» مستحکمى با دژهاى استوار وجود داشته است. بنا به گواهى مدارک به ‌دست آمده از سده نهم قبل از میلاد، کاخ‌هاى مجلل معبدها در مناطق دیگرى که داراى دولت‌هاى کوچک و کم‌اهمیتى بودند از قبیل الابریا، مانا، الیپ، گیلزان (در باختر ارومیه) و غیره وجود داشته است. مدارک مفصلى‌ترى که از سده هشتم ق. م. به‌دست آمده نشان مى‌دهند که مستحکم کردن شهر و ایجاد دژها در مناطق گوناگون باختر ایران رایج بوده است-این عمل چه در شهرهاى بزرگتر از قبیل (خرخر، کیشسو و غیره) و چه در بخش‌هاى کوچک از قبیل حوالى ماد، انجام مى‌گرفته است.

مدارک آشورى و اورارتى شامل ارقام دقیقى در این زمینه مى‌باشند در این مدارک از جمعیت زیاد نواحى مشخص با دژهاى مستحکم مرکزى و منابع زندگى مردم به‌طور کلى نام برده شده است. ضمن آنها درباره مقدار زیاد یا کم دام‌ها یا احشامى که از این یا آن «کشور» مصادره شده، سخن به میان آمده است. این مناطق بیشتر نزدیک ارومیه و ماد بوده‌اند، از برخى اسب مصادره مى‌شده است. در میان این بخش‌هاى مشخص، فلات ارمنستان واقع در باختر ایران یکى از مراکز مهم پرورش اسب در آسیاى غربى بوده و ساکنان چند بخش آن به‌ ویژه در پرورش این دام شهرت داشتند، این حیوان را براى سواره نظام پرورش مى‌دادند.

.

کشاورزی، دامداری، صنایع دستی و استخراج معادن

اطلاعات مربوط به سده نهم و مدارک دقیق‌تر سده هشتم ق. م. نشان مى‌دهند که در آن زمان در مناطق شمال باخترى ایران پیشرفت قابل توجهى در زمینه کشاورزى، باغدارى، و پرورش تاک انجام مى‌گرفته است. مدارک قرن نهم قبل از میلاد نشان مى‌دهند که در آنزمان روستاهاى مرکزى یا شهرها وجود داشته‌اند، ظاهرا با پیشرفت کشاورزى در روستاها این مراکز پدید آمده‌اند. اما در یکى از این مراکز واقع در تپه حسنلو مقدار زیادى ابزار کشاورزى، جو و چند نوع گندم، ظروف بزرگ براى شراب‌سازى و غیره به‌دست آمده است.

آشورى‌ها از مناطق ایران مقدار زیادى فلز دریافت مى‌کردند (برنز، طلا، نقره و غیره) معمولا بیشتر فراآورده‌هاى صنعتى از قبیل پارچه‌هاى کتانى و پشمى و حتى سنگ‌هاى معدنى قیمتى از ایران به آشور صادر مى‌گردید. مدارک باستان شناسى صدور فرآورده‌هاى صنعتى را از ایران کاملا تائید مى‌کنند. این مسئله گویاى آنست که در آن زمان سطح صنایع ایران به میزان زیادى بالا بوده است. مدارک به‌دست آمده از تپه حسنلو هم این موضوع را تایید مى‌کند، اما از بررسى آنها چنین برمى‌آید که جاهاى پیشرفت صنایع دستى، مراکز روستاها (شهرها) بوده‌اند، فرآورده‌هاى صنعتى ایرانى آن زمان هم‌اکنون در گورها یافت شده‌اند. بسیارى از آثارى که در گورهاى آن زمان به‌دست آمده گویاى آنند که این‌ها متعلق به کوچ‌نشینان بوده‌اند. به‌ویژه در این اشیاء نشانه‌هایى از پرورش اسب و اسب‌سوارى دیده شده‌اند. اما از همین آثار چنین برمى‌آید که در آن زمان سازندگان این اشیاء مردم «شهرى» مراکز ایران یا ارمنستان بوده‌اند و در «مراکز مستحکم» این مناطق سکونت داشته‌اند. اینگونه، در سیلک، از سده‌هاى نهم تا هشتم ق. م. دژها و گورستان‌هایى یافت شده که درون آنها ابزار سوارى، یراق اسب، تصویر سواران و حتى ابزار کشاورزى بوده‌اند.

در پایان هزاره دوم و آغاز هزاره یکم ق. م. سازوبرگ سوارى در بیشتر مناطق ایران به‌دست آمده، از آن‌جمله در کنار دریاى خزر (جاییکه در کنار یکى از گورهاى ثروتمندان آثار اقتصاد کشاورزى- دامدارى وجود داشته) از این‌گونه اشیا دیده شده‌اند.

در گورستان مارلیک، پایین سفیدرود گورى با اسب کشف شده، گورهاى دیگرى شامل مجسمه‌هاى کوچک گاوآهن و وسایل شخم با گاو به‌دست آمده‌اند. در گورهاى مارلیک مقدار زیادى ظروف زرین، جواهرات، اسلحه گرانبها و مهرها (متن چندتایى از آنها با خط میخى نقش شده) به‌دست آمده است- این‌ها همه نشانه‌هاى وجود مالکیت و قدرت در آن زمان بوده‌اند. ضمنا فرآورده‌هاى سفالى پیشرفته در اینجا کشف شده‌اند. این کیفیت دلیل بر آنست که از پیش تقسیم طبقاتى جامعه و در نتیجه شکاف اجتماعى ژرفى در این منطقه حکمفرما بوده است.

یکى از مجموعه‌هاى باستان شناسى جالب ایران «برنزکارى‌هاى لرستان» است. این فرآورده‌هاى بى‌شمار نوعى از مصنوعات خود ویژه به‌شمار مى‌روند. این اشیا با سبک هنرى پیچیده و پیشرفته‌اى ساخته شده‌اند، گویى در ساختن آنها رئالیسم و پنداربافى (ازجمله ضمن تجسم انسانها، خدایان و حیوانات و موجودات ماوراء الطبیعه) درهم آمیخته و این آثار را خلق کرده‌اند. اینگونه، پدیده‌هاى تشریفاتى و زیستى ضمن بررسى سلاحها یا ابزارى ازقبیل دهنه اسب و غیره در یک‌جا به چشم مى‌خورند. تاریخ برنزکاریهاى لرستان به هزاره سوم تا هزاره یکم ق. م. مى‌رسد. فقط چندى پیش در اثر کاوش گورها ثابت شد که اگرچه در لرستان موضوع فلزسازى در هزاره سوم ق. م. وجود داشته اما مجموعه «برنزکارى» لرستان مربوط به پایان هزاره دوم و نخستین سده‌هاى هزاره یکم به‌ویژه در حدود سده‌هاى هشتم تا هفتم قبل از میلاد بوده است.

برنزکارى‌هاى لرستان را معمولا از آثار باقیمانده کوچ‌نشینان برمى‌شمارند، چون قسمت عمده ساکنان لرستان در آن زمان کوچ‌نشین بودند. اما کشفیات اخیر باستانشناسان و حفاریهاییکه در محل سکونت آنها به‌عمل آمده ثابت کرده است، که در پایان هزاره دوم و سده‌هاى نخستین هزاره یکم در لرستان روستاها و مراکز مسکونى بى‌شمارى وجود داشته است. همانگونه که دیدیم در هزاره سوم ق. م. در لرستان و مناطق کوهستانى دیگر آسیاى باخترى، دامدارى همراه روستاهاى ثابت کشاورزى وجود داشته است؛ اما نشانه‌اى از دامداران کوچنده در آن زمان به چشم نمى‌خورد، بنا بر متن‌هاى خط میخى، واحدهاى کوچ‌نشین در آغاز هزاره یکم ق. م. در فلات ارمنستان و ایران گسترده نشده بودند. دامدارى به مقیاس وسیعى پیشرفت کرد اما در کنار آن کشاورزى هم گسترش یافت و مردم در روستاها به‌ طور ثابت زندگى مى‌کردند. در چند «کشور» تمام احشام یا قسمتى از آنها را براى چرا به کوهستان مى‌فرستادند (هنگام نزدیک شدن دشمن نیز چنین مى‌کردند) اما فقط آنها را تا مرزهاى «کشور» خودشان دور مى‌کردند. ظاهرا اینها عملا به راههاى دور کوچ نمى‌کردند و اینگونه عشایر کوچ‌نشین جزو اتحادیه آنها به‌شمار نمى‌آمدند.

در این «کشورها» یا بخش‌هاى غرب ایران هم‌اکنون دولت‌هایى پدید آمدند. قسمتى از این دولت‌ها شامل مراکز حکومتى و روستاهاى کشاورزى بودند. بیشتر این اتحادیه‌ها از این ‌پس بر پایه حاکمیت ارضى بود نه روابط عشیره‌اى.( نگاهی به ایران پیش از تاریخ)

بن مایه:

گرانتوفسکی‌، ادوین‌ آرویدوویچ؛ پطروشفسکی، ایلیا پاولوویچ؛ بلوی، ل. ک؛ ایوانوف، میخائیل سرگی یویچ؛ کاشلنکو، گ. آ؛ داندامایف‌، محمد (۱۳۵۹). تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز. ترجمه کیخسرو کشاورزی. جلد ۱. تهران: پویش. قابل دستیابی در: تصویر کتاب تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز. صص ۴۹-۵۴٫

 

www.kheradgan.ir

پایگاه پژوهش و گسترش فرهنگ و تاریخ ایران زمین


یک خواهش دوستانه

خواهشمند است اگر قصد رونوشت از این نوشتار را دارید، بن‌مایه ( www.kheradgan.ir ) و نویسنده آن را یاد کنید

 

ضعیفخوبمتوسطبسیار خوبعالی ( 4 رای داده شده , میانگین امتیاز این نوشته : 2٫75 ) نظر شما چیست ؟
Loading...

پرسش ها تنها از بخش پرسش و پاسخ

حواهشمندیم پرسش‌ها را تنها در بخش «پرسش و پاسخ» در میان بگذارید. پرسش‌ها در بخش دیدگاه‌ها پاسخ داده نمی‌شوند. با سپاس فراوان


راهیابی به بخش «پرسش و پاسخ»:

KHERADGAN.ir/ASK


برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

=خرد و تاریخ در اینستاگرام persian.immortals در اینستاگرام سپندار در اینستاگرام
هواداران کوروش بزرگ در اینستاگرام سرزمین آزادگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال تلگرام تاریخ ایرانشهر کانال «سرزمین آزادگان» در تلگرام کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام
کانال تاریخ پرسیا کانال خردگان در تلگرام

دزدان فضای مجازی - خردگان

نوشتارهای پیشنهادی

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

برچسب ها:
رفتن به بالا