استفاده از مطالب پس از قبول پیمان نامه کاربری امکان پذیر است

خانه » ایران باستان » نخستین مرحله روستانشینى در ایران

نخستین مرحله روستانشینى در ایران

کانال رسمی خردگان

| نویسنده: پوریا پارسا | واپسین به روزرسانی:  ۳ خرداد ۱۳۹۴ |


 نخستین مرحله روستانشینى در ایران

نخستین مرحله روستانشینى در ایران - خردگان

در پایان دوره پالئولیت ناهم‌آهنگى پیشرفت اقتصادى در مناطق گوناگون دنیاى کهن آغاز گردید و هرچه زمان مى‌گذشت این ناهم‌آهنگى بیشتر مى‌شد. این پیشرفت بویژه در آسیاى باخترى (از جمله باختر ایران) به گونه چشم‌گیرى دیده شده است، در این منطقه دگرگونى‌هائى در زمینه ساختن ابزار سنگى پدید آمد و در پى آن پس از پیدایش فلزات (البته در زمان‌هاى مختلف) ، سطح تکنیک ساختن ابزار سنگى و حتى وسایل فلزى ضمن مقایسه با کشورهاى دیگر بارها تندتر پیشرفت کرد. در کنار آن، پیشرفت در رشته‌هاى دیگر انجام پذیرفت و به دنبال آن روابط اجتماعى به دگرگونى گرائید. شکل گرفتن اقتصاد کشاورزى و دامدارى زودتر از هرجاى دیگر در نواحى کوهستانى زاگرس، تورس، سوریه و فلسطین انجام پذیرفت.

بررسى دوره‌هاى تاریخى این سرزمین بنا به طرح ل. مرگان مربوط به زمانى است که بین دو دوره تاریخى نظام اشتراکى قرار گرفته است-وحشیگرى و بربریت. انگلس این دو دوره را این‌گونه توصیف مى‌کنند «دوران تصاحب محصولات طبیعت» («وحشیگرى») و «دوران برقرارى دامدارى و کشاورزى. . . ، در این دوره روش افزایش تولید محصولات طبیعى به کمک کار انسانى رواج مى‌یابد» («بربریت») .

در نخستین مرحله یک رشته انگیزه‌هائى در نوع گذار به شکل اقتصاد نوین ساکنان مناطق آسیاى باخترى موثر بودند. در پایان دوران پالئولیت این مناطق به فرهنگى پیشرفته‌تر گرایش یافتند، ابزار نوع قدیمى طبعا به شکل تکامل یافته‌ترى درآمد به‌گونه‌اى که جامعه براى پذیرش شرایط دوره بعدى آماده‌تر مى‌شد، مالکیت جمعى ابزار، شکل دیگرى به خود گرفت، و بیشتر افراد مى‌توانستند این ابزار را تهیه کنند و پیشرفت تکنیک ابزار تولید باعث پیشرفت اقتصاد گردید. تغییر اقلیم و آب و هوا به این پیشرفت کمک شایانى کرد-تقریبا در حدود هزاره یازدهم تا دهم ق. م. هواى ایران و مناطق همسایه‌اش به گرمى و خشکى گرائید (مثلا در همان هنگام دورۀ یخ‌بندان مناطق شمالى آسیا و اروپا پایان یافت) .

در مناطق کوهستانى آسیاى باخترى انسان‌ها به اهلى کردن برخى از حیوانات پرداختند و گیاهان کشت شده از قبیل گندم و جو پدید آمدند و این پدیده پایۀ اقتصاد کشاورزى در قسمت باخترى دنیاى کهن گردید. جو و گندم خودرو به مقدار فراوانى در مناطق کوهستانى سوریه، فلسطین، جنوب ترکیه، کردستان و لرستان یافت مى‌شد. بنا به نظریۀ باستانشناسان، نخستین بار در تاریخ، کشف این غلات در جهان آغاز گردید. دامدارى نیز بیشتر از هرجاى دیگر در آسیاى باخترى رواج یافت (کهن‌ترین نشانه‌هاى دامدارى در کردستان دیده شده است) . نخست دامدارى و کشاورزى همزمان آغاز گردیدند و این موضوع باعث پدید آمدن اقتصاد کشاورزى-دامدارى گردید.

در هزارۀ یازدهم-دهم ق. م. ساکنان زاگرس ایران-عراق دانه‌هاى غلات خود رو را به عنوان غذا مى‌خوردند و در عین‌حال به اهلى کردن دامها مى‌پرداختند. در آغاز هزارۀ نهم ق. م. در این مناطق دام‌هائى مانند بز، گوسفند پدید آمدند و گویا اینها خوراک گوشتى انسان را تأمین مى‌کردند، ضمنا مقدارى آسیاب دستى، هاون، دسته هاون و ابزارى داس‌مانند براى درو از آنزمان بدست آمده. هنگامى که کشت و پرورش غلات آغاز گردید. براى گردآورى محصول، خودبه‌خود گروهى از مردم گرد هم آمدند و اینگونه روستاهائى پدید آمد، احتمالا در آغاز آسایشگاه این کشت‌کاران فصلى بود و در غارهاى نزدیک کشت‌زارها به‌گونه گروهى مى‌زیستند. رفته‌رفته زندگى در این روستاها به‌گونۀ همیشگى درآمد و حتى منزل‌گاههاى گروهى آنها گسترش یافت. این اقتصاد به‌گونه‌اى بود که امکان داشت، گروهى از انسان‌ها در یک نقطه متمرکز شوند، باهم کار کنند و غذا بدست آورند. در این هنگام این انسان‌ها در کلبه‌ها یا نیم زاغه‌هائى که کفشان سنگى بود، زندگى مى‌کردند.

در ایران اینگونه منزل‌گاهها در آسیاب (تپه‌اى نزدیک قره‌سو نزدیک کرمانشاه) دیده شده، در اینجا کف منزل‌گاه به قطر ده متر با تخته‌سنگ فرش گردیده است. در قشر زیرین گنج دارا (در دره گاماس آبا، منطقه هرسین) نیز چنین جائى بدست آمده است. ابزار سنگ چخماقى‌اى که در این‌جاها کشف شده ویژۀ فرهنگ اشتراکى زاگرس در آن زمان و از نوع دورۀ مزولیت مى‌باشد، اما قسمتى از ابزار سنگى خشن یا تراشیده شده و پرداخت شدۀ زمان نئولیت نیز در این مکان یافت شده است.

تاریخى که به‌وسیله روش رادیو کربن براى این آثار در دره‌هاى شانیدار و گنج دارا تعیین شده تقریبا پایان هزاره دهم و اواسط هزاره نهم ق. م. مى‌باشد، اما آثارى شبیه به اینها تقریبا در هزار سال ق. م. نیز بدست آمده است. به‌طورکلى این آثار مربوط به دورۀ پیشرفت اقتصاد جامعه به‌سوى دامدارى و کشاورزى بوده، اما قسمت‌هائى به دوران اقتصاد شکار که عقب‌افتاده‌تر از این دوره است مربوط مى‌شود. در دوره‌هاى بعدى، اقتصاد نو نقش اصلى را داشته است. در حد فاصل این دو دوره باید تا اندازه‌اى پیدایش روستا و ایجاد کلبه‌هاى گلى را براى ساکنان به‌شمار آورد.

نخستین ساختمان‌هاى گلى در قشرهاى گنج دارا دیده شد و زمان آنها به اواسط هزاره هشتم ق. م. تا اواسط هزارۀ هفتم مى‌رسد. در قسمت زیرین این آثار دیوارهائى با خشت صاف یا محدب به طول یک متر و تخته‌سنگ کشف‌شده که روى آنها را با گل اندوده‌اند؛ عمارت‌ها به‌گونه‌اى بى‌نظم و نزدیک بهم ساخته شده‌اند. بعدها عمارت‌هاى مکعبى شکل با اجاق‌هاى خشتى بدست آمده، در قشر بالائى آجرهائى با اندازه‌هاى کوچک به‌کار رفته است در آجرهاى قشر بالائى ردهاى سم دام‌ها دیده شده که بعدها زیر آفتاب خشک گردیده‌اند.

بقایاى استخوان‌هائى که در این تپه کشف شده مربوط به حیوانات اهلى ازجمله بز بوده است. از آثارى که بدست آمده چنین برمى‌آید که ساکنان مقدار زیادى مواد گیاهى و غلات را به عنوان خوراکى مصرف مى‌کردند، وجود آسیاب دستى، هاون و غیره در این‌جاها دلیل بر اثبات این موضوع است، حتى تاپوهاى بزرگ گلى براى انبار کردن غله و ظروف خیلى بزرگ که ضخامت دیوارۀ آنها در حدود ۴ سانتیمتر بوده دیده شده است. این‌گونه ظروف در نوع خود کهن‌ترین به‌شمار مى‌روند از آنها در آسیاى باخترى فراوان دیده شده‌اند. در گنج دارا مقدارى از این ظروف که با کیفیت عالى تهیه و در اجاق‌هاى مخصوصى پخته شده بودند، بدست آمده است.

مثلا تا به امروز آثارى در شمال شرقى لرستان، مانند تپۀ عبد الحسین (در دره حوا) کشف گردیده که به سبک سفال‌هاى نخستین ساخته شده‌اند. در قسمت‌هاى دیگر لرستان در درۀ خولیلان، در تپه گوران آثارى کشف شده که گویاى دگرگونى فرهنگى در پایان هزاره هشتم تا نخستین قرن‌هاى هزاره ششم مى‌باشند. و نخست در اینجا انسان‌ها در مسکن‌هاى نیمه زاغه‌اى و کلبه‌ها مى‌زیستند و ظروف گلى دیده نمى‌شد، رفته‌رفته سفال و در پى آن خانه‌هاى خشت و گلى کشف گردید. وضع زیربنا و روبناى این خانه‌ها به بهبودى گرائید روکش‌هاى گچى روى دیوارها به چشم مى‌خوردند. سفال‌هاى نقش و نگاردار پیدا شدند، نقش‌هاى نخستین تنها شامل چند خط بودند. از اواسط هزارۀ هفتم ق. م. تصویرهاى پیچیده‌ترى روى سفال‌ها رسم مى‌گردید. سفال‌هائى که نقوش هندسى روى آنها ترسیم شده بود، حتى در کردستان و چند منطقه دیگر بدست آمده است.

در پایان هزاره‌هاى هشتم الى هفتم-ق. م. در روستاهاى زاگرس اقتصاد کشاورزى- دامدارى برترى داشت. بقایاى استخوان‌هاى دام‌هاى شاخدار و دانه‌هاى غله‌اى که از این زمان بدست آمده نشانۀ دگرگونى ژنتیکى حیوانات اهلى است. معلوم شد در این زمان کشت لوبیا، اهلى کردن خوک و حیوانات شاخدار بزرگ انجام پذیرفته است. در عین‌حال که سنت‌هاى دوره سنگ چخماقى مزولیت رواج داشت به مقدار قابل‌ملاحظه‌اى ساخته‌هاى زمان نئولیت از قبیل نوعى لعاب، تبرهاى صیقل شده و النگو و چیزهاى دیگر از این قبیل بدست آمده است.

روستاهائى که داراى این نوع فرهنگ بودند در هزارۀ هفتم ق. م. در کوهپایه‌هاى منطقۀ زاگرس دیده شده‌اند. اما در هزارۀ هشتم در صحراهاى ناهموار دهلران، شمال غربى خوزستان روستاهائى بودند، که در تپه على‌کش قرار داشتند. ساکنان نخستین این مناطق از زاگرس به این مناطق کشانده شدند، اینها هم از ظروف و وسایل گلى (در دهلران فقط در پایان هزاره هفتم این ظروف دیده شدند) بهره مى‌بردند-ابزار ساکنان على‌کش نزدیک به ابزار زاگرس در زمان آسیاب بود. معلوم شد که کشت جو و گندم در این ناحیه جلوتر از دیگران انجام مى‌گرفته و استخوان‌هاى بز اهلى در این محل کشف شده است. در هزاره هفتم در میان غلات کشت شده که غذاى اصلى ساکنان را تشکیل مى‌دادند، نوعى جو بدست آمد که بعدها برحسب انتخاب طبیعى و شرایط اقلیمى کم‌کم تغییر ماهیت داد. در این زمان به‌وسیله کلنگ‌هاى سنگى زمین کنده مى‌شد.

در آخرین سده‌هاى هزاره هفتم ق. م. در قشرهاى على‌کش گردن‌بندهائى از مس فشرده کشف گردیده در هزاره‌هاى هشتم-هفتم ق. م. اشیاء فلزى در تورس و مناطق مجاور آن وجود داشت. دو سه هزار سال قبل از آن در حد فاصل بین تورس و زاگرس گردن‌بندهاى مسین یافت شده‌اند. در هزاره هفتم این فلز تنها براى زیور به‌کار مى‌رفته، اما ابزارهاى مسین هم در این زمان بدست آمده است؛ از هزاره ششم این اشیا در داخل ایران هم کشف شده است. طبق پژوهشى که به عمل آمده پیدایش مس و تکنیک ساخت و پرداخت این فلز باعث شد که آنرا در روابط مبادله‌اى به‌کار برند. بازاى این فلز اخرا، نمک و حتى آبسیدیان (ماده‌اى آتش‌فشانى شبیه به شیشه است که شکستۀ آن حالت برندگى دارد) مبادله مى‌گردید. ابزار مسین تا پیشرفت فلزسازى پیش از هزاره چهارم در آسیاى باخترى به‌کار مى‌رفته است. آبسیدیان که از کوههاى ترکیه بدست مى‌آمد، از این منطقه به مناطق دوردست منتقل مى‌گردید. در پایان هزاره هشتم-هفتم این ماده در جامعه‌هاى اشتراکى زاگرس که اخیرا ساکن شده بودند، (و بعدها تا شمال شرقى ایران و جنوب، در شوش، فارس و غیره گسترده شدند) و در شمال بین النهرین، سوریه، فلسطین به‌کار مى‌رفت.

روابط تدریجى اقتصاد کشاورزى-دامدارى در هزاره هفتم گسترش یافت، در بعضى مناطق از چند نوع غله که خودبه‌خود مى‌روئیدند بهره‌بردارى مى‌شد. اینگونه فراآورده‌هاى کشاورزى در اقتصاد کشاورزى-دامدارى مورد مبادله قرار مى‌گرفت.

در دورۀ پالئولیت جدید مبادلۀ کالا در میان قبائل آغاز گردید، این مبادله در میان جوامعى که وارد به اقتصاد کشاورزى-دامدارى شده بودند گسترده‌تر انجام مى‌گرفت و شامل کالاهائى بود که برحسب شرایط طبیعى منطقه در نقطه‌اى تولید مى‌شد. اما نقطه دیگر از تولید آن محروم بود. در این هنگام کالاهاى دست‌ساز مورد مبادله قرار نمى‌گرفت و این کالاها فقط به‌منظور رفع نیازمندى اقتصاد طبیعى (داخلى) جامعه مصرف مى‌شد.

اما این اقتصاد هم‌اکنون بارها استوارتر و مطمئن‌تر بود و با مقایسه با دوره اقتصاد تصاحب فراآورده‌هاى طبیعى، زندگى‌سازتر به‌شمار مى‌آمد، این اقتصاد باعث ایجاد روستاها و زیاد شدن روستانشینان گردید. از بررسى آثارى که از هزاره هشتم تا آغاز هزاره ششم در زاگرس بدست آمده این واقعیت به چشم مى‌خورد.

زمان این آثار مقارن با نخستین مرحله پیدایش روستاهاى کشاورزى در تاریخ است، چند هزار سال پس از آن جوامع طبقاتى در این روستاها شکل گرفت. نظام اجتماعى در این مرحله با روابط اشتراکى کهن منطبق بود. ساکنان این روستاها که همه خویشاوند بودند، شامل کودکان و زوج‌ها مى‌شدند، خانواده‌ها در منزل‌هاى جدائى که به‌گونه‌اى منظم در مجموعۀ روستا بنا شده بود، زندگى مى‌کردند، این منزل‌هاى یک اطاقه (که به‌طور متوسط ۵ الى ۶ نفر در هریک زندگى مى‌کردند) داراى اجاق و حیاط و انبار بودند.

خانواده‌ها براى مصرفشان در خانه غله انبار مى‌کردند، ابزار و لباس براى خود مى‌ساختند، اما نمى‌توانستند به‌عنوان یک واحد خودکفا زندگى کنند. ظاهرا بسیارى از کارهاى اصلى روستا به‌گونه اشتراکى انجام مى‌گرفت و غالبا فراآورده‌هاى تولید شده به نسبت احتیاج بین خانواده‌ها تقسیم مى‌گردید. در نتیجه بررسى‌هائى که از منزل‌ها، ابزار، اثاث و حتى گورهاى آنزمان به عمل آمده چنین برمى‌آید که از لحاظ زندگى و دارائى میان خانواده‌هاى گوناگون فرقى وجود نداشته است.

پندارهاى ایدئولوژیک و باورهاى مذهبى مردمى که در دوره اقتصاد کشاورزى-دامدارى زندگى مى‌کردند متناسب با شرایط زیست نیاکان‌شان بود-اقتصاد شکار و جمع‌آورى گروهى. اما رفته‌رفته باورهاى مذهبى آنها پیچیده‌تر شدند و بنابراین سازمان‌هاى دینى آنها به دگرگونى گرائیدند؛ در گنج دارا معبدهائى کشف شده است که در آنجا استخوان کله گوسفند و طاقچه‌هاى گچ‌کارى شده دیده مى‌شود. آرامگاه قبیله نیز در نزدیکى آنها کشف گردیده. مجسمه‌هاى گلى انسان که بیشترشان زن بودند، در این محل بدست آمده ست. روش ساختن این مجسمه‌ها تقریبا به سبک مجسمه‌هاى دوره پالئولیت جدید و سنت‌هاى زیبائى آنزمان بوده است؛ نمونه‌هاى مجسمه‌هاى خدایان تا اندازه‌اى به اشکال خدایان پالئولیت‌ها که شکل زنان را مظهر موجودات ماوراء الطبیعه مى‌شناختند، مى‌ماند («فرمانروایان» حیوانات وحشى و شکارها، مظهرهاى حاصلخیزى و غیره) ضمنا نمونه‌هائى از خدایان مورد اعتقادشان که بعدا به آنها گرائیدند، دیده مى‌شود، آنزمان در آستانه نظام پدرسالارى شکل‌هاى زنان در میان مجسمه‌هاى گلى اکثریت داشتند. اشکال حیوانات در گنج دارا، سراب (نزدیک کرمانشاه) و روستاهاى دیگر به عنوان کارهاى جادوگرى به‌کار برده مى‌شد. 

بن مایه
– کتاب تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز – نویسنده : گرانتوفسکی‌، ادوین‌ آرویدوویچ – صفحه ۲۸ تا ۳۴
– با سپاس از کتابخانه دیجیتال نور (www.noorlib.ir )

www.kheradgan.ir

پایگاه پژوهش و گسترش فرهنگ و تاریخ ایران زمین


یک خواهش دوستانه

خواهشمند است اگر قصد رونوشت از این نوشتار را دارید، بن‌مایه ( www.kheradgan.ir ) و نویسنده آن را یاد کنید

 

ضعیفخوبمتوسطبسیار خوبعالی (هنوز امتیازای داده نشده است !! نخستین نفر باشید !!! )
Loading...

پرسش ها تنها از بخش پرسش و پاسخ

حواهشمندیم پرسش‌ها را تنها در بخش «پرسش و پاسخ» در میان بگذارید. پرسش‌ها در بخش دیدگاه‌ها پاسخ داده نمی‌شوند. با سپاس فراوان


راهیابی به بخش «پرسش و پاسخ»:

KHERADGAN.ir/ASK


برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

=خرد و تاریخ در اینستاگرام persian.immortals در اینستاگرام سپندار در اینستاگرام
هواداران کوروش بزرگ در اینستاگرام سرزمین آزادگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال تلگرام تاریخ ایرانشهر کانال «سرزمین آزادگان» در تلگرام کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام
کانال تاریخ پرسیا کانال خردگان در تلگرام

دزدان فضای مجازی - خردگان

نوشتارهای پیشنهادی

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

برچسب ها:
رفتن به بالا