استفاده از مطالب پس از قبول پیمان نامه کاربری امکان پذیر است

خانه » ایران باستان » جشن مهرگان

جشن مهرگان

کانال رسمی خردگان

| نویسنده: بهرام روشن‌ضمیر | برگرفته از: روزنامه قانون، شماره ۲۵۹* |


جشن مهرگان

 دومین جشن بزرگ ایرانیان

جشن مهرگان

«جشن مهرگان» (دهم مهرماه) از بزرگ‌ترین و کهن‌ترین جشن‌های باستانی ایران است. این جشن در دوره‌های گوناگون تاریخی ایران یا مهم‌ترین جشن یا دومین جشن بزرگ، پس از نوروز بوده است.
مهرگان را همچون نوروز باید جشنواره‌ای چندین روزه نامید. این جشن در شانزدهمین روز از هفتمین ماه، یعنی صدو نودوششمین روز سال، برابر با دهم مهرماه در گاهشمار کنونی ایران، برگزار می‌شد و ۶ روز به درازا می‌کشید. نخستین روز جشن را «مهرگان همگان» و واپسین روز را «مهرگان ویژه» می‌نامیدند.
از دید طبیعی، مهرگان در پایان فصل برداشت کشاورزی جای دارد و کیست که نداند، شادترین هنگامه سال برای کشاورزان همین زمان است. نکته دیگر قرار گرفتن مهرگان در زمان اعتدال پاییزی است. جشن پاییزه همچون نوروز به هنگام برابر شدن اندازه روز و شب است. در نیمکره شمالی و در سرزمین‌هایی چون ایران که نه به قطب نزدیک‌اند و نه به استوا، آغاز بهار و آغاز پاییز، هوا معتدل و دلنشین است.
اگرچه نوروز هخامنشیان نه آغاز پاییز که در آغاز بهار بوده و گویا در تخت جمشید برگزار می‌شده است؛ ولی این از اعتبار و ارزش و محبوبیت مهرگان نمی‌کاهد؛ چراکه از دریچه چشم یک کشاورز، اهمیت اعتدال پاییزی بیش از اعتدال بهاری است. شاید بتوان سال تحصیلی کنونی را نیز برگرفته از همین سال زراعی کهن دانست.
اهمیت مهرگان برای هخامنشیان چنان بود که به روایت کتسیاس، تنها در این روز شاهنشاه اجازه داشت تا سر حد مستی بنوشد.
دقیقی چنین می‌سراید:
گاه آن آمد که باد مهرگان لشگر کشد
دست او پیراهن اشجار از سر بر کشد
چنانکه از گزارش فردوسی در شاهنامه و اسدی توسی در گرشاسب‌نامه بر می‌آید، زمان برگزاری جشن مهرگان در آغاز ماه مهر بوده است.
فــریـدون فــرخ بـه گـرز نـبـرد
ز ضـحـاک تـازی بـرآورد گرد
نشست او به شاهی سر ماه مهر
چو در برج شاهین شد از خوشه مهر
گرشاسب‌نامه اسدی توسی
مهرگان افزون بر اینکه پایان فصل برداشت و زمان استراحت کشاورزان بود، زمانی برای ستاندن خراج و مالیات حکومتی نیز بود. نه تنها پیش از اسلام، بلکه پس از آن، دولت‌های عرب و ترک و مغول با اینکه با فرهنگ بومی ایرانیان بیگانه بودند، دست‌کم به دلیل ستاندن خراج، مهرگان را به رسمیت می‌شناختند.
ملکا جشن مهرگان آمــــد
جشن شاهان و خسروان آمــد
تو جوانـمرد و دولت تو جـوان
مــی بر بخت تــو جـوان آمــد
رودکی سمرقندی
مهر یا میترا در زبان‌های باستانی هندوایرانی به معنای «فروغ، دوستی و همچنین پیوند» است. ایزد میترا را در ایران، خدای عهد و پیمان دانسته‌اند. میترا دارنده دشت‌های فراخ یا چراگاه‌های گسترده بود و بزرگ‌ترین و محبوب‌ترین خدای آریاییان دامدار و کوچ‌گرد. میترا، مهم‌ترین ایزد آریاییان بود که حتی پس از اصلاحات یکتاپرستانه زرتشت، فراموش نشد و جایگاه خود را در کنار اهورامزدا و آناهیتا به عنوان سه‌گانه مقدس تثبیت کرد. میترا و آناهیتا، یگانه خدایانی‌اند که شاهان هخامنشی در کتیبه‌های رسمی در کنار اهورامزدا به آنان اشاره کرده‌اند. مهر یا میترا، می‌تواند پیوندهای رازآمیزی با عرفان ایرانی و اسلامی داشته باشد. چه مفهوم مهر را عشق بگیریم و چه پیمان، دین، کیش یا آیین مهر که در ادبیات فارسی پس از اسلام بسیار پررنگ و درخشان‌اند، با ایزد میترا در ارتباط‌اند. در گاهشمار هخامنشی میترا، بغ نامیده می‌شد و ماه هفتم سال را به یاد او «بگ‌یادی» می‌خواندند. واژه بغ را در نام‌هایی چون بغستان یا بیستون و همچنین بغداد نیز می‌توان یافت.
بنا بر سنگ‌نوشته بیستون، داریوش بزرگ در دهمین روز از ماه بگ‌یادی یا مهرماه بر گئومات مغ پیروز شده ‌است. به گزارش هرودوت، از آن سال، ایرانیان آن روز را به نام روز «مگوفونی» جشن می‌گرفتند. شاید این پیروزی بزرگ سیاسی باعث شد تا داستان کهن فریدون و ضحاک در مهرگان جایگذاری شود. فریدون شاهنامه از بسیاری جهات، نمادی برای شخصیت‌های غایب در این کتاب، چون کوروش و داریوش و همچنین ایزد میتراست.
فریدون چو شد بر جهان کامکار
ندانست جز خویشتن شهریار
به رسم کیان تاج و تخت مهی
بیاراست با کاخ شاهنشهی
به روز خجسته ســر مهر ماه
به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
زمانه بی‌اندوه گشـت از بدی
گرفتند هر کــس ره بـخردی
دل از داوری‌هـا بپرداخـتـنـد
به آیین، یکی، جشن نو ساختند
بـفـرمـود تا آتش افـروخـتـنـد
همه عنبر و زعفران سوختند
پـرسـتـیـدن مهرگان دیـن اوسـت
تن‌آسانی و خوردن آیین اوست
کنون یادگارست از و ماه مهر
بکوش و به رنج ایچ منمای چهر

شاهنامه فردوسی به صراحت به این جشن کهن و پیدایش آن در عصر فریدون اشاره کرده است:

به روز خجسته سرِ مهر ماه                  به سر بر نهاد آن کـیانی کلاه
زمانه بی اندوه گشت از بدی                گرفتند هر کس ره بخردی
دل از داوری‌ها بپرداختند                      به آیین یکی جشن نو ساختند
نشستند فرزانگان شادکام                   گرفتند هر یک ز یاقوت جام
میِ روشن و چهره ی شاه نو               جهان نو ز داد از سرِ ماه نو
بفرمود تا آتش افروختند                       همه عنبر و زعفران سوختند
پرستیدن مهرگان دین اوست                تن‌آسانی و خوردن آیین اوست
اگر یادگارست ازو ماه و مهر                  بکوش و به رنج ایچ منمای چهر

شاهنامه فردوسی، ویرایش جلال خالقی مطلق

بنا بر گزارش ابوریحان بیرونی در التفهیم: «اندرین روز، فریدون ظفر یافت بر بیورسب جادو، انک معروف است به ضحاک و به کوه دماوند بازداشت و روزها که سپس مهرگان است همه جشن‌اند بر کردار آنچ از پس نوروز بود …» آری! پس از گذشت هزار سال، یک روز کم بود که کاوه آهنگر درفش کاویان برافراشت و قیامی مردمی بر ضد ضحاک ماردوش برپا کرد و فرمانروایی را به فریدون پیشدادی سپرد. زمانه فریدون از بهترین دوره‌های حماسی ایران در اوستا و شاهنامه و تاریخ های داستانی است. نمادی برای هنگامه‌ای پرفروغ که پس از دورانی تاریک سر بر می‌آورد.
مهرگان در موسیقی باستانی ایران نام یکی از مقام‌ها و لحن‌ها بوده است. از روایت‌های تاریخی خوانده‌ایم که باربد، موسیقیدان نامدار زمان خسروپرویز ساسانی برای هر روز و ماه از سال دستگاه و مقام و لحنی آفریده بود. خُلف تبریزی در برهان قاطع و فارابی، مهرگان را جزو ۱۲ مقام و نظامی گنجوی در خسرو و شیرین، آن را یکی از ۳۰ لحن موسیقی می‌نویسند.
واژگان «مهرجان» و «نِیروز» که معرب‌شده مهرگان و نوروز است، اکنون در بسیاری از کشورهای عرب‌زبان حاشیه خلیج فارس و برخی از کشورهای شمال آفریقا به مفهوم جشنواره یا فستیوال کاربرد دارد. رد پایی از آن را در شعر و ادبیات عربی سده‌های سوم و چهارم قمری در آثار جاحظ و مسعودی می‌توان یافت. حتی مأمون، خلیفه عباسی شخصا سروده‌ای برای این جشن برساخته و آن را زمانی برای میگساری شاهانه دانسته بود. سنت آغاز سال نو از ابتدای پاییز با نام «سالِ وَرز» در تقویم محلی کردان مُـکریِ مهاباد وجود دارد. همچنین در گاهشمار محلی پامیر در تاجیکستان از نخستین روز پاییز با نام نوروز پاییزی یاد می‌کنند.
از دیگر جشن‌ها باید به مراسم «قالیشویان» در «مشهد اردهال» اشاره کرد. که در دومین آدینه مهرماه برگزار می‌شود و هر ساله میان هشتم و پانزدهم مهر در نوسان است.
چنانکه از نوشتارها و نگاره‌ها برمی‌آید مردمان در این روز با جامه‌های ارغوانی بر گرد هم می‌آمده‌اند؛ در میان خوان یا سفره مهرگانی که از پارچه‌ای ارغوانی رنگ تشکیل شده بود، گل «همیشه شکفته» می‌نهادند و پیرامون آن را با گل‌های دیگر آذین می‌کردند. در پیرامون این گل‌ها، چند شاخه درخت گز، هوم یا مورد نیز می‌نهادند و گونه‌هایی از میوه‌های پاییزی که ترجیحا به رنگ سرخ و زرد و ارغوانی باشد به این سفره اضافه می‌شد. میوه‌هایی چون سنجد، انگور، انار، سیب، به، بالنگ، انجیر، زالزالک، ازگیل، خرمالو و تخمه و نخودچی. دیگر لازمه‌های سفره مهرگان عبارت بود از: جام آتش یا شمع، شکر، شیرینی و گلاب.
برخی پیشنهاد کرده‌اند که جوانان به جای برگزاری جشن عشق در روز ولنتاین، در مهرگان، این آیین را به جای آورند؛ چراکه اگرچه میترا، ایزد عشق ایران‌زمین نیست، ولی از متون سانسکریت هندی با پیشینه‌ای سه هزار ساله تا دیوان حافظ در بسیاری موارد، «مهر» و «مهرورزی» معادل پارسی واژه عشق و عاشقی بوده است.

پیش از اینت بیش از این اندیشه عشاق بود
مهرورزی تو با ما شهره آفاق بود
آن چنان مهر توام در دل و جان جای گرفت
که اگر سر برود از دل و از جان نرود

حافظ

شاید «حلقه عشق» که در پیوند زناشویی و نامزدی دو نفر به کار می‌رود، نیز به میترا ایزد عهد و پیمان بستگی داشته باشند.
جشن پاییزه و پایان فصل دروی کشاورزی، ستایش و نیایش میترا، خدای چراگاه‌های گسترده و ایزد پیمان یا داستان پیروزی کاوه آهنگر و فریدون بر ضحاک ماردوش، همه و همه بهانه‌هایی‌اند برای شادمانی و همبستگی مردمان این کشور بزرگ و کهن. کشور ایران.

ما خواهانیم که پشتیبان کشـور تـو باشیم
ما نمی‌خواهیـم از کشـور تـو جدا شـویـم
نمی‌خواهیم از خانه خود جدا شـویـم
مباد جــز این ای مـهر نیـــرومنــد

مهریشت، بند

  • از دریچه چشم یک کشاورز، اهمیت اعتدال پاییزی بیش از اعتدال بهاری است.
  •  چنانکه از گزارش فردوسی و اسدی توسی بر می آید جشن مهرگان در آغاز ماه مهر بوده است.
  •  فریدون شاهنامه از بسیاری جهات، نمادی برای شخصیت‌های غایب در این کتاب، چون کوروش و داریوش و همچنین ایزد میتراست.
  •  «مهرجان» که معرب‌شده مهرگان است، اکنون در بسیاری از کشورهای عرب‌زبان حاشیه خلیج فارس و برخی از کشورهای شمال آفریقا به مفهوم جشنواره یا فستیوال کاربرد دارد.

برگرفته ازمنبع - خردگان:

* روشن‌ضمیر، بهرام (۱۰ مهر ۱۳۹۲). «جشن «مهرگان»؛ دومین جشن بزرگ ایرانیان». روزنامه قانون. شماره ۲۵۹. نسخه رایاتاری.

اگر قصد رونوشت از این نوشتار را دارید، بن‌مایه ( www.kheradgan.ir ) و نویسنده آن را یاد کنید

ضعیفخوبمتوسطبسیار خوبعالی ( 2 رای داده شده , میانگین امتیاز این نوشته : 4٫00 ) نظر شما چیست ؟
Loading...

پرسش ها تنها از بخش پرسش و پاسخ

حواهشمندیم پرسش‌ها را تنها در بخش «پرسش و پاسخ» در میان بگذارید. پرسش‌ها در بخش دیدگاه‌ها پاسخ داده نمی‌شوند. با سپاس فراوان


راهیابی به بخش «پرسش و پاسخ»:

KHERADGAN.ir/ASK


برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

=خرد و تاریخ در اینستاگرام persian.immortals در اینستاگرام سپندار در اینستاگرام
هواداران کوروش بزرگ در اینستاگرام سرزمین آزادگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال تلگرام تاریخ ایرانشهر کانال «سرزمین آزادگان» در تلگرام کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام
کانال تاریخ پرسیا کانال خردگان در تلگرام

دزدان فضای مجازی - خردگان

نوشتارهای پیشنهادی

2 دیدگاه

  1. درود به شما . در این متن نوشته شد(میترا و اناهیتا یگانه خدایانی اند که شاهان هخامنشی در کتیبه های رسمی در کنار اهورا مزدا به انان اشاره کرده اند) با وجود یکتا پرستی هخامنشیان میشه توضیح بدین منظور چه بوده. سپاس از شما

    • درود بر شما

      البته از آنجایی که این نوشته رونوشت است و برای آنکه در متن دست برده نشود، این بخش اصلاح نشده است. شاید بهتر بود نویسنده محترم، از واژه «ایزد» استفاده می‌کرد تا مفاهیم بهتر انتقال پیدا کنند.

      اگر بخواهیم با ارزش‌های امروزی میترا و آناهیتا را توضیح دهیم باید به فرشته‌ها اشاره کنیم. در واقع این ایزدان وجودهای معنوی بودند که گرامی داشته می‌شدند. بنابراین به یکتاپرستی هخامنشیان خللی وارد نمی‌شود.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

برچسب ها:
رفتن به بالا