استفاده از مطالب پس از قبول پیمان نامه کاربری امکان پذیر است

خانه » تاریخ جهان » بحران موشکی کوبا

بحران موشکی کوبا

کانال رسمی خردگان

| نویسنده: اسماء معصومی نژاد* | واپسین به روزرسانی: ۳۰ تیر ۱۳۹۶ |


بحران موشکی کوبا.

بحران موشکی کوبا

در اوت ۱۹۶۲، اتحاد جماهیر شوروی در کوبا اقدام به ساختن سکوهای پرتاب موشک‌های میان برد کرد. بعد از شکست عملیات آمریکایی خلیج خوکها، شوروی موشکهایی را به بهانه ی محافظت از کوبا در برابر حمله ایالات متحده آمریکا در کوبا مستقر کرد.از نظر شوروی این کار به همان اندازه توجیه پذیر بود که قرار گرفتن کلاهک‌های هسته‌ای توسط آمریکا در بریتانیا، ایتالیا، یونان و مهم‌تر از همه ترکیه.در ماه اکتبر همان سال هواپیماهای U2 آمریکا از سکوهای پرتاب موشک‌های در حال ساخت عکس گرفتند. این سکوها قادر به پرتاب کردن موشکهایی با برد ۱۶۰۰ کلومتر بودند. جان کندی رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا به محض آگاهی از حضور موشک‌های روسی، در پیام خود در شب ۲۲ اکتبر ۱۹۶۲ آماده باش نیروهای آمریکایی را اعلام و حرکت کلیه کشتی‌های شوروی به مقصد کوبا را ممنوع اعلام کرد. وی همچنین از نیکیتا خروشچف رهبر اتحاد شوروی خواست موشک‌ها را تحت نظارت سازمان ملل از کوبا خارج کند.با پذیرش درخواست کندی از سوی کرملین در ۲۸ اکتبر بحران موشکی کوبا که جهان را تا آستانه ی جنگ اتمی پیش برد، پایان یافت و در مقابل ، ایالات متحده نیز موشک های اتمی خود را از ترکیه خارج کرد.در این پژوهش تلاش بر آن بوده است که با روش توصیفی تحلیلی به بررسی بحران کوبا پرداخته شود.

نویسنده: اسماء معصومی نژاد (دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه باهنر کرمان)

.

مقدمه

گاهی دولت ها از طریق اعمال قوه ی قهریه اراده خود را بر دولت های دیگر تحمیل می کنند که به آن جنگ گرم می گویند اما در پاره ای از مواقع اعمال چنین فرایندی  میسر نیست .لذا دست اندرکاران مسائل سیاسی و حاکمان کشورها صلح خصمانه (جنگ سرد) را مطرح می کنند.که در نتیجه آن دو طرف طی مسابقات تسلیحاتی شدید و ایجاد دسته بندی علیه یکدیگر سعی می کنند حرف خود را به کرسی بنشانند.با پایان جنگ جهانی دوم یعنی از اواسط دهه پنجاه میلادی ایالات­متحده و شوروی درگیر یک رقابت تسلیحاتی تمام­ عیار شدند که متشکل از سلاح­های هسته­ای بسیار قوی بود که در ابتدا توسط بمب­افکن­ها حمل می­شدند. نگرانی دوباره از آسیب‌پذیری این سلاح­ها نسبت به دفاع هوایی، منجر به برنامه­هایی فشرده جهت توسعه موشک­های بالستیک شد. در قرن ۲۰ رقابت تسلیحاتی به گونه‌ایی فزاینده میان دو کشور شوروی و آمریکا وجود داشت و هر دو برای افزایش قدرت هسته­ایی خود و کنترل رقیب تلاش وافری داشتند˛ با روی کار آمدن فیدل کاسترو طی انقلابی در کوبا و  تشدید فعالیت های رقابتی دو ابر قدرت درکشورهای جهان سوم دامن کوبا در آمریکای لاتین را هم گرفت  و موجب برخورد این دو ابر قدرت بر سر کوبا در سال ۱۹۶۲ شد.در آغاز موشک­های بالستیک با برد متوسط در اروپا مستقر شدند. شوروی نیز برای استقرار این موشک­ها در کوبا تلاش کرد که منجر به بحران سال ۱۹۶۲م گشت. بی شک بحران موشکی کوبا یکی از مهمترین و خطرناکترین وقایع دوران جنگ سرد بود ، این واقعه که به نام “بحران اکتبر” نیز شناخته میشود با برملا شدن استقرار موشکهای اتمی شوروی در کوبا آغاز شد و به مدت دو هفته تمام جهان را در یک قدمی جنگ اتمی قرار داد.اما هدف اصلی شوروی از دخالت در امور کوبا چه بوده است ؟ واکنش آمریکا به استقرار موشک های هسته ای در کوبا چه بود ؟بحران موشکی کوبا در پایان خود په نتایجی در پی داشت؟

.

بحران موشکی کوبا

 با پایان جنگ جهانی دو ابر قدرت جهان یعنی شوروی و آمریکا برای افزایش قدرت خود وتخریب موقعیت یکدیگر شروع به فعالیت در کشورهای جهان سوم کردند یکی از این کشورهای جهان سوم  که دو ابر قدرت در آن درگیر شدند کوبا بود که به تازگی فیدل کاسترو با انقلابی در آن قدرت را به دست گرفته بود  ماجرا از این قرار بود که دولت کندی تصمیم گرفت در آمریکای لاتین جو تازه ای ایجاد کند پس در ۱۳ مارس ۱۹۶۱ کندی طرح اتحاد را برای پیشرفت کشورهای آمریکای لاتین اعلام کرد بر طبق این طرح ۲۰ میلیارد دلار اضافی برای نیمکره ی غربی در طول ده سال آینده در نظر گرفته شد اما به علت فساد حاکم در دستگاه های قدرت حاکم بر آمریکای لاتین از کارآمدی این طرح کاسته شد (شولزینگر ˛ ۱۳۷۹: ۴۶۱ ).طرح اتحاد برگرفته شده از چهار اصل ترومن بوداما در این طرح مالکیت اجرای طرح های سود آوردر آمریکای لاتین در دست شرکت های آمریکایی باقی ماند و این یعنی سودهای حاصل مجددا به آمریکا بازمیگشت (امبروز ˛۱۳۶۳ :۲۶۳ ).آمریکا به هیچ وجه نمی خواست تغییری در روابط استعماری خود با آسیا ˛ آفریقا و آمریکای مرکزی وجنوبی وبه ویژه آمریکای لاتین ایجاد کند.اکثر مردم این کشورها در صدد انقلاب بودند واوضاع و احوال اجتماعی زمینه را برای گسترش کمونیسم در این کشورها آماده کرده بود.انبار سازی های نظامی آمریکا در این کشورها نشان می دهد آمریکا برای حفظ این مناطق دست به هرکاری میزند.کوبا از نخستین مناطق آمریکای لاتین بود که آمریکا در صدد بر آمد به آن دست یابد بنابراین در گوانتانامو یک پایگاه دریایی احداث کرد. در سال ۱۹۶۲ که جنگ سرد به سمت رقابت اتمی و موشکهای بالستیک میرفت ، مقامات شوروی متوجه شدند که با استقرار کمربندی از موشکهای اتمی آمریکا در اروپای غربی که از ترکیه تا انگلستان کشیده شده بود ، شوروی از نظر توازن قوای اتمی به شدت در موضع ضعف قرار گرفته ، چراکه شوروی در آن زمان نمیتوانست با موشکهای بالستیک برد متوسط خود آمریکا را هدف قرار دهد و موشکهای قاره پیما نیز هنوز به تولید انبوه نرسیده بودند . این یعنی آمریکا میتوانست شوروی را از پایگاههای خود در اروپا مورد بمباران قرار دهد ، بدون اینکه شوروی ها بتوانند کاری انجام دهند . در می ۱۹۶۲ خروشچف متقاعد شد که برای مقابله با توسعه طلبی فزاینده ی آمریکا و بخصوص در پاسخ به استقرار موشکهای اتمی ژوپیتر در ترکیه در آوریل ۱۹۶۲ ، طرح استقرار موشکهای اتمی شوروی در کوبا مورد اجرا قرار گیرد از طرف دیگر کوبا که تحت رهبری فیدل کاستروبه تازگی دست به انقلاب کمونیستی زده بود به علت اقدامات آمریکایی ها به سمت شوروی سوق یافته بود اقداماتی از قبیل کاهش واردات شکر وتحریم هر گونه معاملات تجاری و منع جهانگردی و…..سیاست های آمریکا باعث نفوذ هرچه بیشتر شوروی در کوبا شد، هر آن ممکن بود آمریکا با یک حمله ی همه جانبه این کشور را اشغال کند ،  با عملیات ناموفق “خلیج خوکها” توسط سی آی ای ، تهدیدهای مکرر مقامات آمریکایی ، تلاشهای بی پایان برای ترور رهبر کوبا و مهمتر از همه ، مصوبه ی مجلس آمریکا که به صراحت به رییس جمهور اجازه میداد “در صورت تهدید منافع آمریکا ، اقدام به حمله ی نظامی به کوبا کند” ، مقامات شوروی را به این نتیجه رساند که کوبا برای دفاع از خود در مقابل آمریکا احتیاج به تسلیحات نامتعارف و حمایت همه جانبه ی شوروی دارد ماجرای خلیج خوک ها از این قرار بود که در ۱۷ آوریل ۱۹۶۱م نیروهای مهاجم آمریکایی در منطقه ایی به نام خلیج­ خوک­ها برای سرنگون کردن حکومت سوسیالیستی در کشور کوبا پیاده شدند اگرچه نتیجه این حمله “دفاع شدید نیروهای کاسترو و تلفات سنگین نیروهای آمریکا و عدم طرفداری مردم کوبا از آمریکا بود (بویل ˛ ۱۳۸۰ :۱۹۵ ) . اما کاسترو برای دفاع از تهدیدات احتمالی دیگر این کشور، به قطب دیگر رقابت هسته­ای یعنی شوروی روی­آورد. علاوه­بر رقابت دو قدرت برای به­دست­ آوردن نفوذ سیاسی و نظامی در کشورهای تازه استقلال­یافته، هجوم موسوم به خلیج­ خوک­ها و حملات نافرجام متعددی که در این دوران به  قصد جان کاسترو توسط آمریکا صورت می­گرفت، زمینه­های بیشتری را برای نزدیکی دو کشور کوبا و شوروی به یکدیگر را فراهم نمود. یکی از این سوء­قصدها عملیاتی بود که توسط سازمان سیای آمریکا تحت عنوان “عملیات راسو(operation mongoose ) انجام می­شد که در پی آن قرار شده ­بود که با بکارگرفتن وسایلی مانند سیگارهایی که به محض استعمال در پهنای صورت منفجر می‌شود، فیدل کاسترو رهبر کوبا را، به قتل برسانند. به­طور کلی تخمین زده­اند که دست کم سی و سه طرح مختلف در این راستا و به این منظور انجام شد(همان، ص۲۰۰) و البته تمام آنها هم ناموفق بود. از طرفی تحریم­های اقتصادی آمریکا و ادامه آن خودبخود این کشور را به قطب دیگر قدرت در جهان یعنی شوروی برای دوام حیات اقتصادی کوبا متوجه می­نمود.

اما آنچه خروشچف رهبر شوروی را در دخالت در اوضاع کوبا تشویق می کرد برداشت نادرست وی از تصمیم کندی رئیس جمهور آمریکا ونیز تشدید مبارزه طلبی چین به عنوان یک بازیگر انقلابی در سیاست جهان در برابر شوروی بود این امر باعث علاقه ی هرچه بیشتر شوروی به جنبش های شورشی بود(طیب ˛۱۳۶۹ :۲۳ ).این­ها مقدماتی بود برای پیدایش بحران موشکی کوبا که در آن سه کشور آمریکا، شوروی و کوبا نقش اصلی را ایفا می­نمودند.در اوایل ۱۹۶۲ ، گروهی از متخصصان نظامی و موشکی ارتش شوروی که به عنوان همراه هیئت امور کشاورزی به کوبا رفته بودند ، با فیدل کاسترو ، رهبر کوبا ملاقات کردند . کاسترو در این ملاقات بر احتمال زیاد حمله ی دوباره ی آمریکا به کوبا تاکید کرد ، در نهایت کاسترو پیشنهاد شوروی برای استقرار موشکهای اتمی در خاک کوبا را پذیرفت . از جولای همان سال متخصصان شوروی تحت عنوان “متخصصان کشاورزی” و “متخصصان ماشین آلات” به کوبا سرازیر شدند.

.

استقرار موشک نظامی شوروی در کوبا

همانطور که اشاره شد در پی مقدمات ذکر شده، کوبا در ژوئن ۱۹۶۲م پیشنهاد شوروی را برای استقرار جنگ­افزارهای هسته­ای در خاک کشورش پذیرفت و این آغاز بحران موشکی کوبا بود. بحرانی که می­رفت تا جهان را به سوی یک جنگ­ جهانی هسته­ای پیش ببرد یا این­که به صورت مذاکره و مصالحه در میان دو کشور شوروی و آمریکا مورد حل و فصل قرار بگیرد. دولت آمریکا که کاسترو را به مثابه سرپل خطرناکی برای نفوذ رقیبش شوروی در آمریکای مرکزی تلقی می­نمود، در دوران ریاست­جمهوری کندی “تصمیم گرفت طرح آیزنهاور رئیس­جمهور قبلی آمریکا را برای حذف کاسترو عملی کند و رژیم او را سرنگون کند و به دستاورد آن طرح که گمان می­کرد پیروزی برای دموکراسی و عقب­نشینی کمونیسم در سطح جهانی است، برسد.”( بویل ˛۱۳۸۰:ص۲۰۰).

.

عملیات آنادیر

شوروی که در مورد وضعیت کوبا و احتمال تهاجم مجدد از سوی آمریکا احساس خطر می­کرد، تهدید هسته­ایی را به عنوان راه­کار انتخاب نمود  و اقدام به استقرار موشک­های اس.اس-۴ و اس.اس-۵ که دارای بردهای هزار و دوهزار و پانصد میل بودند در خاک کوبا نمود. تا جایی که در اواسط اکتبر ۱۹۶۲م، شوروی ۲۴ دستگاه پرتاب موشک­های اس.اس-۴ را با تجهیزات کامل مستقل از موشک و کلاهک­های هسته­ای همراه با ۵۰ درصد از وسایل لازم برای سرویس آن (یعنی ۳۶ فروند موشک و کلاهک جنگی) را در کشور کوبا مستقر نمود ( همان، ص۲۰۰). عملیات آنادیر که یکی از موفق ترین عملیاتهای سری تاریخ بود طرحی از سوی مقامات نظامی شوروی برای استقرار موشکهای اتمی و نیروهای نظامی شوروی در کوبا بود تا بدین طریق توان دفاعی کوبا در مقابل حمله ی احتمالی آمریکا تقویت شود . هدف عملیات آنادیر ، استقرار ۶۰۰۰۰ سرباز شوروی ، ۳ هنگ موشک بالستیک SS-4 و دو هنگ موشک بالستیک SS-5 مجهز به کلاهک اتمی در خاک کوبا بود ، برد موشک  ˛ SS-4 2000 کیلومتر و برد موشک SS-5  ˛  ۳۷۰۰کیلومتر بود . از همان ابتدای شروع عملیات ، حفاظت اطلاعات شدیدی حتی برای خود شوروی ها اعمال میشد ، تمامی طراحی و انجام عملیات در اختفای کامل انجام میشد . بر طبق اسناد ، تنها ۱۰ نفر حق داشتند از این عملیات با تمام ابعاد و حجم آن اطلاع داشته باشند ، حتی فرمانده کل نیروهای پدافند هوایی ، فرمانده نیروی دریایی  وزیر ناوگان دریایی شوروی نیز حق نداشتند بطور کامل از تصمیمات استراتژیک مقامات مافوق شوروی در مورد این عملیات اطلاع داشته باشند. در اواسط ژوئیه سال ۱۹۶۲ از طریق بسیاری از مناطق شوروی از جمله نیکلایف ، سواستوپل ، پوتی ، مورمانسک و غیره بر روی کشتی ها شروع کردند به بارگیری تراکتور و ماشین آلات کشاورزی ، ۸۶ فروند کشتی ناوگان دریایی کشوری به این کار اختصاص یافته بود . فرماندهان کشتی ها در بارنامه های خود میدیدند که نوشته شده این تجهیزات کشاورزی به آفریقا و یا آمریکای لاتین حمل میشود . اما بعد از رسیدن به نقطه ی معینی در اقیانوس آنها در حضور افراد مخصوصی پاکتهای ویژه ای را میگشودند که در آن اسناد مقصد واقعی قید شده بود . به فرماندهان کشتی ها دستور داده بودند که از تنگه ها فقط در هنگام شب عبور کنند . خدمه کشتی ها و نیروهای نظامی اغلب ایام را در کایوت (اطاقک های گرم) و خفه سپری میکردند . فقط شبها برای مدت کمی به آنها اجازه داده میشد که به روی عرشه بیایند و از هوای دریا استفاده کنند شدت حفاظت اطلاعات در این عملیات به حدی بود که حتی سربازان ارتش سرخ هنگامی که سوار کشتی ها میشدند نمیدانستند که قرار است به کوبا بروند ، به آنها گفته شده بود که به یک منطقه ی سرد میروند و به آنها تجهیزات و لباسهای زمستانی داده شد ، حتی خود عملیات نیز بطور عمد به نام یک رودخانه در منطقه ی خاور دور بنام “آنادیر” نام گذاری شد تا مخاطبان داخلی و خارجی را گمراه کند (آنادیر نام طرح نظامی استالین برای اشغال آلاسکا توسط ۱ میلیون سرباز از خاور دور شوروی نیز بود) از طرفی آمریکایی ها نیز درباره ی استقرار نیروهای شوروی در کوبا مشکوک بودند اما با وجود نظارت شدید روی کشتی های شوروی توسط هلیکوپتر ها و هواپیماهای یو-۲ ، کوچکترین مدرکی برای اثبات درستی این ظن پیدا نشد ، شوروی ها نیز به طور مکرر به از طریق نمایندگان و رسانه های خود از جمله تاس “آژانس تلگراف شوروی” به آمریکا اطمینان میدادند که شوروی فقط تسلیحات دفاعی به کوبا ارسال میکند . در ۸ سپتامبر ۱۹۶۲ و در بحبوحه ی عملیات آنادیر ، نامه ای محرمانه و فوق العاده مهم از وزارت دفاع مسکو به کوبا ارسال شد که تشدید عملیات آنادیر را به دنبال داشت :

به فرمانده نیروهای شوروی در کوبا :

 به جهت تقویت نیروهای شوروی در کوبا و افزایش توانایی های آن برای مقابله با پیاده شدن دشمن در خاک کوبا ، برای شما تجهیزات اضافی ارسال میکنیم . یک اسکادران بمب افکنIL-28سه گردان موشکیلونا” ( ۶ لانچر ، ۱۲ موشک ، ۱۲ کلاهک مخصوص و ۲۴ کلاهک متعارف) در شرایط پیاده شدن نیروهای دشمن در خاک کوبا یا در صورت تمرکز کشتی ها و نیروهای آبی خاکی دشمن نزدیک ساحل کوبا یا در آبهای کوبا ، در صورتیکه انهدام نیروهای دشمن با استفاده از تجهیزات متعارف به طول بیانجامد و امکان دریافت دستور از وزارت دفاع شوروی وجود نداشته باشد ، شما اجازه دارید خودتان نسبت به استفاده از تسلیحات اتمیلونا،آی ال-۲۸″ به عنوان تسلیحات جنگ محلی و با هدف انهدام کلی نیروهای دشمن در خاک کوبا یا در آبهای تحت کنترل کوبا و دفاع از جمهوری کوبا اقدام نمایید.

( وزیر دفاع اتحاد جماهیر شوروی ، آر.مالینفسکی فرمانده کل ارتش سرخ ،  (ام.زاخاروف)    ۱ سپتامبر )

۹۶۲تسلیحات اضافی ارسال شده توسط شوروی به کوبا بعدها از این مقدار نیز فراتر رفت ، بطوریکه طبق اسناد ، در طول عملیات آنادیر که از نیمه ی ژوئن تا ۲۴ اکتبر (بیش از ۴ ماه) به طول انجامید ، بطور کل ۲۴ سکوی پرتاب ، ۴۲ موشک SS-4 (از حمله ۶ موشک تمرینی) ، ۴۵ کلاهک اتمی ، ۴۲ بمب افکن آی ال-۲۸ ، ۴۰ جنگنده ی میگ-۲۱ ، ۲ هنگ پدافند هوایی (متشکل از سامانه ی اس-۷۵) ، ۴ هنگ مکانیزه و ۴۷ هزار سرباز به کوبا منتقل شدند. بدون تردیدهدف کاسترو از باز گذاشتن دست شوروی برای انجام اقدامات نظامی در این کشور تقویت نیرو وامکانات دفاعی بود ولی شوروی کوشش کرد که از فرصتی که در این منطقه به دست آورده بودبه منظور ایجاد یک پایگاه مهم نظامی استفاده کند استقرار موشک های شوروی در کوبا موقعیت آنان را بهبود بخشیدبا این وجود همچنان آمریکا برای بمباران شوروی از امکانات گسترده تری برخوردار بود (بگبی ˛۱۳۸۴ :۳۴۱). فرض خروشچف و مشاوران آن در موقع اخذ تصمیم جهت استقرار پایگاه موشکی این بود  که در صورت کشف شدن آن واشنگتن با خشم انفجار آمیزی واکنش نشان خواهد داد.این واکنش منجر به بدتر شدن موقتی جنگ سرد می شد آنها امیدوار بودند که بالخره واشنگتن وجود سلاح های هسته ای شوروی را در کوبا خواهد پذیرفت و این اقدام کاسترو را از تهدید حمله ی آمریکا حفظ وبه اتحاد جماهیر شوروی اعتبار ووسیله ی تبلیغاتی عظیمی خواهد داد (ولوشانسک ˛ ۱۳۷۷:۲۷۱ ).

.

واکنش آمریکا به اقدامات شوروی در کوبا

 در پی استقرار موشک­ها از سوی شوروی در خاک کوبا، میان دو کشور قدرتمند تشنج جدی ایجاد شد شوروی به منظور گسترش کمونیسم در گوشه وکنار جهان عوامل خود را به کار می گرفت همین امر ممکن بود باعث ایجاد بحران هایی در سراسر جهان  شود.تهدید شوروی یک تهدید نظامی بود بنابراین آمریکا باید در مقابل آن ایستادگی میکرد این سیاست باعث می شد آمریکا ومتحدانش در مقابل هر فشاری که شوروی در هر کجای جهان وارد میکند ایستادگی کنند (آمبروز ˛۱۳۶۳ :۱۵۳ ).در۱۴ اکتبر     ۱۹۶۲ هواپیمای u-2    پایگاه های در حال تاسیس شوروی را در کوبا ردیابی نمود.فیدل کاسترو معتقد بود که یکی از جاسوسان سرویس اطلاعاتی شوروی سرهنگ پنکوفسکی   این اطلاعات را به آمریکایی ها داده بود و انها با استفاده از هواپیماهای    u-2   پی به وجود پایگاه شوروی برده اند (رامونت ˛۱۳۸۷ :۲۵۷ ).این پایگاه ها برای پرتاب موشک های بالستیک میان برد (  I .R .B .m ) ساخته می شدند.کوبایی ها با تکمیل این پایگاه ها می توانستند سلاح های هسته ای را بر آن نصب نمایند و خاک ایالات متحده را مورد هدف قرار دهند.(برشتین˛میلزا ˛۱۳۷۰ :۸۳ ).عکس­العمل آمریکا در برابر این بحران، سازماندهی سریع نیروهای ارشد خود برای پیدا کردن راهکاری در مقابله با عمل شوروی بود. که طی آن راه­حل­های مختلف زیر در «گروه بحران » مورد بررسی قرار گرفت:

– هیچ واکنشی به عمل نیاید؛

–  تنظیم شکایت برای سازمان ملل متحد؛

– اقدام به محاصره­ی دریایی کوبا؛

– انهدام سکوهای پرتاب موشک با توسل به بمباران موضعی دقیق؛

–  هجوم نظامی به کوبا با استفاده از نیروی زمین.

 سرانجام آمریکا به بهانه ی اینکه کوبا پایگاهی برای رخنه ی کمونیست در آمریکا شده است مبارزه ی تبلیغاتی پرسر و صدایی را درباره ی تهدید شوروی در منطقه  به راه انداخت . کندی در بیانه ی چهارم سپتامبر ۱۹۶۲  اقدامات دولت کوبا را برای دفاع از کشور خود تهدید آمیز تلقی کرد(گریمیکو˛۱۳۶۹ :۲۷۴ ).دولت کندی در صدد بر آمداز طریق کمیته ی اجرایی موسوم به اکسکام به مدیریت بحران موشکی کوبا بپردازداین کمیته از اعضای مختلفی از جمله شورای امنیت ملی تشکیل شده بود و وظیفه داشت تا از طریق کانال های دیپلماتیک و غیر رسمی به کنترل وبحران موشکی بپردازد.در میا ن گروه اکسکام در مورد استقرار موشک های هسته ای کوبا دیدگاه های متنوعی وجود داشت برخی استدلال میکنند که این اقدامات تلاشی برای تغییر نقش جنگ سرد بود (cry˛۲۰۱۲ :۱۵ ).کندی فورا  خواستار بازگرداندن موشک های ارسال شده توسط خروشچف به کوبا شد و به منظور تأکید بر خواست خود فرمانی را دایر بر اجرای یک محاصره دریایی در منطقه صادر کرد. در پاسخ به آن خروشچف که در اولین مرحله (عکس­العمل آمریکا در برابر استقرار موشک توسط شوروی در خاک کوبا)، از تعین تاریخی برای اجلاس سران ایالات­متحده و شوروی سرباز زده­ بود، روابط آن کشور را با آمریکا از حالت عادی خارج کرد(تایمن ˛۱۳۸۶ :۷۲).مداخله ی آمریکا در ویتنام وجمهوری دومینیکن نشان دهنده ی تمایل این کشور به استفاده از زور در رویارویی با جریاناتی بود که آنها را تهدیدهای کمونیستی علیه منافع خود در جهان سوم تلقی می کرد (طیب ˛۱۳۶۹ :۲۳ ) وقتی خروشچف خطر بازرسی کشتی­های شوروی را از سوی آمریکا احساس کرد، اعلام نمود که:” اقدام آمریکا جایی برای مذاکره باقی نمی­گذارد و سهل است که نیروهای متخاصم را به جنگ می­کشاند و در نتیجه پیامدهای مهلک و غیرقابل­جبرانی به بار خواهد داشت.”(وایدن ˛۱۳۶۹ :۱۲). خروشچف در طول این ماجرا دو نامه به کندی نوشت که در اولی خواستار قول آمریکا به عدم حمله به کوبا شده بود و در دومی خواستار خروح نیروهای نظامی آمریکا از ترکیه بود و تهدیدهای مذکور در متن نامه دوم که لحن خشن­تری هم داشت قابل استنباط بود. گویا شوروی در این تهدیدات جدی بود. شوروی “در مناطق مختلف (کوبا) دانشگاه­هایی را هم برای آموزش استفاده از این تجهیزات تأسیس کرده بود حتی واحدهای مستقر در این کشور می­توانست بدون هماهنگ­ کردن با مسکو از این سلاح­ها و تجهیزات استفاده کند.”(سیورامونت ˛۱۳۶۹ :۲۵۸).نه خروشچف و نه کاسترو پیش بینی نکردند که پایگاه موشکی نمی تواند از تهدید حمله آمریکا جلوگیری کندبلکه تهدید حمله آمریکا را بیشتر خواهد کرد .در نخستین روزهای بحرانی حتی بعد از آنکه کندی رئیس جمهور آمریکا دستور محاصره ی اقتصادی کوبا را صادر کرد هنوز  خروشچف با خونسردی به به بازی خود ادامه می داد ناگهان خروشچف در ۲۶ اکتبر دریافت  که ممالک متحده ی آمریکا  آماده حمله است و شوروی در برابر دو انتخاب سخت جنگ جهانی هسته ای یا تن دادن به اشغال کوبا از جانب آمریکا قرار گرفته است (دویچر ˛ ۱۳۵۶ :۲۷۳ ).  در نهایت خروشچف، پس از یک هفته از آغاز بحران، دستور بازگشت کشتی­های حامل موشک­ها را به شوروی در ۲۸ اکتبر صادر کرد؛ البته با این شرط که:

الف – آمریکا نیز موشک­های میان برد (طرح نورستاد) را از ایتالیا، ‌ترکیه و انگلستان برچیند.

 ب – هرگز در صدد ساقط­ کردن کاسترو بر نیاید

عقیده شوروی برای استقرار موشک­ها به نقل از خروشچف عبارت بود از: “دفع تهدید آمریکا برای براندازی کوبا و استثمار این کشور، و در راستای این هدف می‌خواست آمریکا را بر سر دو راهی قرار دهد یکی این­که اگر کوبا مورد تهاجم قرار گرفت موشک­های هسته­ای شوروی به آمریکا حمله کند و دیگر این­که این مسأله نقطه قوتی باشد برای حفظ استقلال کوبا و جلوگیری از تهاجم به این کشور.(خروشچف ˛۱۳۶۹ :۴۶۴-۴۶۵).

فیدل کاسترو رهبر کوبا خود واقعه خیرون (بحران موشکی کوبا) را این‌گونه مرحله­بندی می­کند:

۱)  تصمیم کندی به محاصره کوبا با ۱۸۳ ناو در ۲۰ اکتبر و حضور هشت فروند هواپیمای بمب­افکن با ۴۰ هزار سرباز در آب­های کوبا؛

۲)  ۲۲ اکتبر اطلاع­­رسانی عمومی از سوی کندی درباره این موضوع؛

۳)   ۲۲  اکتبر اعلام بسج­ عمومی از سوی کوبا با حدود ۲۷۰ رزمنده؛

۴)  حرکت حدود ۲۳ فروند ناو شوروی به سوی کوبا در نتیجه احساس اجتناب­ناپذیر بودن جنگ هسته­ای از سوی فیدل؛

۵)  پیشنهاد سران شوروی مبنی بر خروج موشک­های ژوپیتر آمریکا در ترکیه و نابودی موشک­های موجود در کوبا و توافق طرفین البته بدون مشورت با کوبا (که این عدم اطلاع کوبا از توافق نهایی طرفین مورد گلایه کاسترو واقع شده بود.(سیورامونت ˛۱۳۶۹ :۲۵۷تا۲۶۲).روند این بحران به سیاست­های کندی هم مرتبط می­شد سیاستمداری که خروج از بحران را مدنظر قرار داده بود؛ بنابراین “تفاوت سیاست روزولت و کندی تلاش او برای جلوگیری از بحران می­باشد.(یرنز ˛بی تا :۱۵۹ ).

.

نتایج بحران کوبا

بحران موشکی کوبا ایده ی تضمین امنیت جهانی با مسابقه ی تسلیحاتی را با اشکال وتردید بزرگی مواجه ساخت ونگرانی فزاینده ای در سطح جهان در مورد به خطر افتادن امنیت جهانی به وجود آورد . این بحران وضعیت دتانت (تشنج زدایی )را بین دو ابر قدرت حاکم کرد اما در نهایت موجب شد در زمینه ی خلع سلاح ˛ منع آزمایش سلاح های هسته ای وتحدید تسلیحات توافق هایی بین دو ابر قدرت شکل بگیرد که مجموعه ی این ها به موافقت نامه ی سالت ۱ ( salt 1  )معروف گردید هرچند که بازدهی کافی را نداشت(ابراهیمی ˛۱۳۸۰ :۵۱).با پایان بحران کوبا یک دوره نسبتا طولانی تنش زدایی در روابط شرق وغرب آغاز شد.لیکن این بدان معنا نبود که تلاش دو ابر قدرت برا دست یافتن به سلاح مجهزتر نیز متوقف شده است  (نقیب زاده ˛۱۳۸۸ :۲۷۳).شوروی در عوض صرف­نظرکردن از استقرار موشک در خاک کوبا، از کندی قول کرفت که “دست از حمایت مخالفان فیدل کاسترو بردارد و در نتیجه اسرای زندانی در کوبا هم در ۲۳ دسامبر همان سال به آمریکا بازگردانده شدند، (البته در برابر پرداخت ۵۳ میلیون دلار به کوبا)؛(وایدن، ۱۳۶۹ : ۱۲ ). همچنین پذیرش خروج نیروهای نظامی آمریکا از ترکیه – که بعدها عملی نشد- و تعهد عدم تجاوز به کوبا از سوی آمریکا از نتایج این بحران بود.مصالحه بر سر کوبا در جهان با حسن استقبال روبرو شد ولی در شوروی و کشورهای کمونیست به ضعف خروشچف و اشتباه او در استقرار پایگاه­های موشکی در کوبا تعبیر گردید. عقب­نشینی خروشچف به خصوص بهانه­ایی به دست رهبران چین کمونیست داد که او را به­عنوان یک سیاستمدار بزدل و سازشکار مورد حمله قرار دهند. این ماجرا مدتی نیز موجب سردی روابط شوروی با کوبا شد و فیدل کاسترو از پذیرفتن سفیر شوروی برای ادای توضیحات خودداری می­کرد(جمعی از نویسندگان˛۱۳۶۷ :۳۱۴-۳۱۵). بحران کوبا که دو ابرقدرت را تا لبه­ی پرتگاه جنگ هسته­ای سوق داده بود، به آمریکا و روسیه فهماند که تداوم حالت جنگ سرد ممکن است عواقب جبران‌ناپذیری برای طرفین به بار آورد. از این رو، نتایج و پیامدهای به دست­آمده از بحران، بسیار گرانبها و مهم بود:

۱-      وصل خط تلفن بین کاخ ­سفید و کاخ کرملین برای تبادل­نظر در امثال چنین لحظات بحرانی.

۲-       آغاز مذاکرات دو ابرقدرت برای تحدید سلاح­های اتمی که به قرارداد سالت یک منجر شد.

۳-      آغاز روابط تجاری و اقتصادی گسترده بین آمریکا و شوروی، از جمله خرید گندم توسط شوروی.

۴-      امضای پیمان منع آزمایشات اتمی در فضا و زیر دریاها و ماورای جو میان آمریکا و شوروی وانگلستان وبسیاری از کشورهای دیگر  در ۵ اوت ۱۹۶۳ .

۵-      انعقاد قرارداد منع گسترش سلاح­های اتمی با کشورهایی که فاقد این نوع تسلیحات هستند.

۶-      مشخص­شدن بارز و آشکار «بازدارندگی» به­عنوان یکی از ویژگی­های عمده سلاح­های اتمی

.

نتیجه

بر پایه ی آنچه گفته شد بحران موشکی کوبا یکی از مهمترین و خطرناکترین وقایع دوران جنگ سرد بود ، که با برملا شدن استقرار موشکهای اتمی شوروی در کوبا آغاز شد و به مدت دو هفته تمام جهان را در یک قدمی جنگ اتمی قرار داد .این بحران به علت سیاست دخالت دو ابر قدرت در امور کشورهای جهان سوم به وجود آمد اما این بحران را می توان نقطه ی عطفی در تاریخ جنگ سرد به حساب آورد که موجب شد ایده ی تضمین امنیت جهانی با مسابقه ی تسلیحاتی ناکارآمد شود.در این میان خویشتن داری اجباری هر دو قدرت بزرگ به عنوان یک شکست برای اتحاد جماهیر شوروی دیده شد.در آن زمان در غرب چنین تصور شد که سازش نتیجه برتری آمریکایی ها بود وایالات متحده شوروی را مجبور به حذف موشک ها از کوبا کرد اما می توان اظهار کرد که این بحران دو قدرت بزرگ را متوجه کرد که اگر در موارد حساس با بصیرت لازم عمل نکنند.می توانند دنیا را به آسانی نابود سازند.به همین سبب بعد از بحران کوبا کشورهای شوروی ˛آمریکا ˛انگلستان وبسیاری از کشورهای دیگر در مسکو قرارداد مبتنی بر تحریم آزمایشات اتمی در زیر زمین در دریا ودر دریا امضا کردند.

پانویس:

*دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه باهنر کرمان

کتاب‌نامه:

– آمبروز، استفن (۱۳۶۳). روندسلطه گری (تاریخ سیاست خارجی آمریکا ۱۹۸۳ – ۱۹۳۸). ترجمه احمد تابنده. تهران. چاپ آشنا.

– ابراهیمی، شهروز (تابستان ۱۳۸۰). سازمان ملل متحد: خلع سلاح وکنترل تسلیحات بعدازجنگ سرد. سیاست دفاعی. شماره ۳۵٫

– برشتین، سرژ و پی یر میلزا (۱۳۷۰). تاریخ قرن بیستم (۱۹۳۹تا ۱۹۵۳). ترجمه امان الله ترجمه. معاونت فرهنگی آستان قدس.

– یرنز، مک گرگور˛(بی تا). کوشش و پیروزی (سرگذشت پریزیدنت کندی). تهران: نشریه اداره اطلاعات سفارت آمریکا.

– بگبی، وسلی ماروین (۱۳۸۴). روابط بین المللی آمریکا پس از جنگ جهانی اول (۱۹۱۹ -۱۹۹۹). ترجمه اسماعیل شفیعی عیدی، محمد مختاری. اصفهان: اندیشه نیکان.

 

– بویل، پیتر جی (۱۳۸۰). تاریخ روابط امریکا و شوروی، ترجمه غلامرضا علی بابایی و محمد رفیعی مهر آبادی. ج۲٫ تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.

– تایمن، ویلیام (۱۳۸۶). خروشچف و عصر او. ترجمه  فریدون دولتشاهی. تهران: نشر اطلاعات.

– جمعی از نویسندگان (۱۳۶۷ ). از لنین تا گوباچف. ترجمه محمود طلوعی. تهران، نشر هفته.

– خروشچف، نیکاتا˛(۱۳۶۹). خاطرات نیکاتا خروشچف. ترجمه ابراهیم یونسی. ج ۲٫ تهران: نشر نگاه.

– دویچر، ایزاک (۱۳۵۶). روسیه غرب و چین (۱۹۵۳-۱۹۶۶). ترجمه محمود ریاضی. تهران: انتشارات چاپ بخش.

– رامونت، ایگناسیو (۱۳۸۷). تاریخ جهان به روایت فیدل کاسترو: صد ساعت با فیدل: زندگی و خاطرات فیدل کاسترو˛ ترجمه کیومرث پارسای. انتشارات اخوان.

– سیورامونت، ایگانا (۱۳۸۷). صد ساعت با فیدل. ترجمه کیومرث پارسای. تهران، نشر اخوان.

– شولیزینگر، رابرت (۱۳۷۹). دیپلماسی آمریکا در قرن بیستم (۱۹۹۸-۱۹۹۷). ترجمه محمد رفیعی مهر آبادی. تهران: وزارت امور خارجه.

– طیب، علیرضا (۱۳۶۹). رقابت ابر قدرت ها در جهان سوم در دهه ۱۹۹۰. اطلاعات سیاسی اقتصادی˛شماره ۳۵٫

 

– نقیب زاده، احمد (۱۳۸۸). تاریخ دیپلماسی و روابط بین الملل از وستفالی تا امروز. تهران. نشر قومس.

– وایدن، پیتر (۱۳۶۹). خلیج خوک ها. ترجمه غلامعلی مقدم. ‌تهران: نشر سپهر.

– ولوشانسکی، بوگسلاو (۱۳۷۷). پشت پرده مهیج ترین رویدادهای قرن بیستم. ترجمه روشن وزیری. تهران: انتشارات طرح نو.

– Cry, Arthur (2013). the cuban missle after fifty years. published for the foreign policy research institute.

با سپاس فراوان از:

noorportal.net

www.pajoohe.com

www.centralclubs.com

شرایط استفاده از نوشتار:

از آنجایی که هرگونه استفاده یا رونوشت از نوشتارها بر اساس پیمان نامه کاربری امکان پذیر است، اگر قصد رونوشت از این نوشتار را دارید، بن‌مایه آن را یاد کنید. طبیعی است که ذکر مواردی مانند نام پدیدآور (نویسنده، گردآورنده و…)، تاریخ واپسین به روز رسانی، عنوان کامل نوشته به همراه پیوند (لینک) و همچنین ذکر تارنمای خردگان (www.kheradgan.ir) ضروری است.

ضعیفخوبمتوسطبسیار خوبعالی ( 1 رای داده شده , میانگین امتیاز این نوشته : 4٫00 ) نظر شما چیست ؟
Loading...


برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

دوستداران خردگان در اینستاگرام persian.immortals در اینستاگرام سپندار در اینستاگرام
هواداران کوروش بزرگ در اینستاگرام سرزمین آزادگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال تلگرام تاریخ ایرانشهر کانال «سرزمین آزادگان» در تلگرام کانال تاریخ پرسیا
کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام کانال خردگان در تلگرام

کانال رسمی خردگان
دزدان فضای مجازی - خردگان

نوشتارهای پیشنهادی

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

برچسب ها:
رفتن به بالا