استفاده از مطالب پس از قبول پیمان نامه کاربری امکان پذیر است

خانه » ایران باستان » آیا شطرنج ایرانی است؟!

آیا شطرنج ایرانی است؟!

کانال رسمی خردگان

| نویسنده: محسن طزری | واپسین به روزرسانی: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ |


آیا شطرنج ایرانی است؟!

سخن پروفسور ایوه به عبدالحسین نوابی:

خرسندم که از سرزمین ایران، یعنی گهواره شطرنج آمده‌اید.

عبدالحسین نوابی درباره انگیزه اصلی نگارش کتاب سیر شطرنج ایران در جهان می‌نویسد:

هرگز فراموش نمی‌کنم نخستین روزی که افتخار آشنایی با پروفسور «اُیوه» رئیس اسبق فدراسیون جهانی شطرنج نصیبم گردید. بیش از هر چیزی ایرانی بودنم توجه ایشان را جلب نمود و اظهار داشتند: «خرسندم که از سرزمین ایران، یعنی گهواره ی شطرنج آمده‌اید.»

نخست، گفته ایشان را حمل بر تعارف کردم ولی با آشنایی بیشتر با روحیه استاد دریافتم که این جمله پر معنی حاصل مطالعات عمیق ایشان در زمینه شطرنج بوده است.

با وجود پژوهش‌های بسیار که به ویژه در قرون معاصر درباره پیدایش شطرنج و مخترع آن به عمل آمده است، تا کنون هیچ یک از پژوهشگران خارجی و ایرانی به نتیجه قطعی و روشنی دست نیافته‌اند. اما بررسی سابقه تاریخی شطرنج بر اساس برخی از منابع – چنان که خواهیم دید – گواه آن است که ایرانیان حتی قبل از دوره ساسانیان، با شطرنج آشنا بوده‌اند. می‌توان گفت ایرانیان مهمترین تأثیر را در بهبود شطرنج و شناختن آن به دنیا داشته‌اند. در این نوشتار بسیار کوتاه و گذرا به بررسی شطرنج می‌پردازیم.

.

شطرنج در منابع

اسناد و منابعی از دنیای باستان به یادگار مانده‌اند که از شطرنج نام می‌برند. از لحاظ تاریخی، کارنامه اردشیر بابکان یکی از کهن ترین اسنادی است که در آن از واژه شطرنج سخن رفته است. شاید این خلاصه شده کارنامه مفصل تری است که اصل آن امروز در دسترس نیست.

اینک بخشی از آن که مورد نظر است، از همان سند باستانی عیناً نقل می شود:

اردوان چونش اردشیر بدید، شاد شد، و گرامی کرد، و فرمود که هر روز … به نخجیر و چوگان شوید … . به یاری یزدان به چوگان و اسوباری و چترنگ … و دیگر فرهنگ از ایشان همگی چیر و ورد بود.

با استناد به اشاره‌ای که در متن مورد بحث نسبت به شطرنج رفته است، چنین استنباط می‌شود که در زمان اردوان پنجم، آخرین پادشاه اشکانی شطرنج مورد توجه درباریان آن زمان بوده است و طبقات ممتاز ایران باستان با این هنر آشنا بوده‌اند. البته برخی مدت نگارش کارنامه اردشیر را سال‌ها پس از زمان اردوان و اردشیر می‌دانند اما این سند، رایج بودن این بازی را حداقل در دوران ساسانیان، به وضوح نشان می‌دهد. برای آنکه هنری بتواند مورد توجه طبقه‌ای قرار گیرد و گسترش یابد، باید مدتی به نسبت دراز رایج بوده باشد.

با این وجود نمونه‌ای از این داستان ها که شهرت فراوان تری دارند، یکی حکایت سوباندهو که به زبان سانسکریت در حدود اوایل قرن هفتم میلادی نوشته شده است و دیگری داستان بانا مربوط به قرن هفتم میلادی می‌باشد. در این نوشته، برهمنی هندی داستانی را به رشته تحریر درآورده است. برخی از پژوهشگران کارنامه اردشیر را قدیمی تر می‌دانند و این بازی را ابداع ایرانیان می‌خوانند اما به هر حال اینکه بازی شطرنج در هندوستان ابداع شده است در منابع ایرانی از جمله شاهنامه فردوسی هم به چشم می‌خورد. نام این بازی را در زبان سانسکریت چاتورانگا می‌گویند.

همچنین گفته می‌شود بازی‌های مشابهی در چین هم رواج داشته است که البته برخی معتقدند شطرنج تحت تأثیر آنها است اما اگر این را هم بپذیریم باید توجه داشت که به نظر می‌رسد ایرانیان مهم ترین نقش را در جا انداختن این بازی و شناختن آن به تمدن‌های دیگر داشته‌اند.

.

واژه‌های اجزای شطرنج

با بررسی واژه‌های شطرنج می‌توان دریافت که بسیاری از واژه‌های اجزای شطرنج تحت تأثیر واژه‌های پارسی هستند. برای روشن تر شدن این موضوع به بررسی چند مورد می‌پردازیم.

شطرنج:

این واژه معرب شترنگ یا چترنگ پارسی است. ترکیبی از دو بخش چتر یا چتور (ستور) به معنای چهار تایی و انگ یا هنگ که به معنی ردیف یا دسته آمده است.

چتور اشاره به چهار نوع حرکت اختاصی مهره های شطرنج هم دارد.

.

شاه:

شاه یکی از اساسی ترین مهره‌های شطرنج است و واژه‌ای است پارسی که ریشه قدیم آن خشایثیه () می‌باشد. این واژه که به خط میخی در سنگ نبشته‌های میخی کوه بیستون کنده شده، از روزگار دیرین به یادگار مانده است.

باید توجه داشت که شاه در زبان سانسکریت نرپاتی و به هندی و سایر زبان‌های نزدیک به آن، «راجا» گفته می‌شود و شاهنشاه را «مهاراجا» می‌گویند. در صورتی برای شاه شطرنج همان واژه پارسی شاه را به کار می‌برند. جالب تر آنکه در تمامی زبان‌های شبه قاره هند، مانند اردو، گجراتی و… نیز به این مهره شطرنج «شاه» و حتی گاهی «پادشاه» هم می‌گویند.

این در حالی است که در بسیاری از زبان‌های سراسر گیتی برای واژه شطرنج همین کلمه شاه را جناس و اقتباس کرده اند:

فرانسوی: اشه (لاروس، کتاب لغت معروف فرانسه، با صراحت در مقابل این لغت اظهار می کند که از شاه پارسی گرفته شده است)

آلمانی: شاخ

چک و اسلواکی: شاخی

روسی: شاخمات (چنین می‌نماید که همان شاه مات پارسی است)

انگلیسی: چس

.

وزیر:

در ایام قدیم، ایرانیان برای وزیر واژه فرزین را به کار می‌بردند. هنوز هم در برخی از گویش‌های محلی ایران واژه فرزین استفاده می‌شود.

برهان قاطع این مهره شطرنج را فِرز می‌گوید که در پارسی باستان هم گویا فرژ، فرز و فرزان گفته‌اند. بنابراین به سادگی می‌توان پذیرفت که وزیر اقتباسی است از همین واژه.

در زبان‌های دیگر مثلا عربی به آن الفرز و در روسی فیرز (Fierz) می‌گویند. کشورهای غربی در اوایل آشنایی با شطرنج به آن فرز می‌گفتند اما بعد‌ها در جریان ایجاد تغییرات در حرکات شطرنج‌، واژگان آن نیز دستخوش تغییراتی شد.

جالب آنکه در زبان‌های هندی، گجراتی، اردو، کشمیری و … از واژه ی وزیر در شطرنج استفاده می‌کنند، در صورتی که این واژه را در سانسکریت مُنتری می‌گویند.

156678_es3yHzzo

.

گهواره شطرنج

موری، محقق بزرگ انگلیسی نظریه‌ای در باب شطرنج دارد که بخش‌هایی از آن را به عنوان حسن ختام، در انتهای این نوشتار قرار می‌دهیم:

اهمیت تأثیری که ایران در دوران پیش از اسلام روی شطرنج باقی گذارده است، بیشتر و با دوام تر از سایر ادوار تاریخی آن می‌باشد. زیرا، ثبات، نظم، روش کار و فهرست واژه‌ها و اصطلاحاتی که در آن ایام ایرانیان در شطرنج به کار برده اند، همواره در غرب باقی مانده است. در واقع اگر بگوییم شطرنج اروپا بیشتر مدیون سلف ایرانی خود یعنی شترنگ می‌باشد، تا جد مبهم و تاریک هندی چاتورانگا، سخنی به گزاف نمی‌باشد.

شاید به طور کلی بتوان هندوستان را زادگاه شطرنج نامید و ایران را گهواره این هنر زیبا دانست.

یاری‌نامه‌ها:

– طزری، محسن (۵ اردیبهشت ۱۳۹۴). «آیا شطرنج ایرانی است؟!». پایگاه خردگان.

نشانی رایاتاری: http://kheradgan.ir/?p=1077

– نوابی،‌ عبدالحسین (۱۳۷۸). سیر شطرنج ایران در جهان. تهران: شباویز.

– مایزلیس، ایلیالوویچ (۱۳۹۱). تئوری بنیادی شطرنج. ترجمه رضا رضایی. تهران: فرزین.

– دورفر، کورتس (۱۳۹۰). دانستنی‌های عمومی شطرنج. ترجمه ابوالقاسم نجیب. تهران: فرزین.

www.kheradgan.ir

پایگاه پژوهش و گسترش فرهنگ و تاریخ ایران زمین


یک خواهش دوستانه

خواهشمند است اگر قصد رونوشت از این نوشتار را دارید، بن‌مایه (www.kheradgan.ir) و نویسنده آن را یاد کنید

ضعیفخوبمتوسطبسیار خوبعالی ( 3 رای داده شده , میانگین امتیاز این نوشته : 3٫67 ) نظر شما چیست ؟
Loading...

پرسش ها تنها از بخش پرسش و پاسخ

حواهشمندیم پرسش‌ها را تنها در بخش «پرسش و پاسخ» در میان بگذارید. پرسش‌ها در بخش دیدگاه‌ها پاسخ داده نمی‌شوند. با سپاس فراوان


راهیابی به بخش «پرسش و پاسخ»:

KHERADGAN.ir/ASK


برگه‌های همیار و همکار خِرَدگان در اینستاگرام:

=خرد و تاریخ در اینستاگرام persian.immortals در اینستاگرام سپندار در اینستاگرام
هواداران کوروش بزرگ در اینستاگرام سرزمین آزادگان در اینستاگرام


کانال‌های همیار و همکار خِرَدگان در تلگرام:

کانال تلگرام تاریخ ایرانشهر کانال «سرزمین آزادگان» در تلگرام کانال «داستان‌های شاهنامه فردوسی» در تلگرام
کانال تاریخ پرسیا کانال خردگان در تلگرام

دزدان فضای مجازی - خردگان

نوشتارهای پیشنهادی

1 دیدگاه

  1. درود. عالی بود.
    ضمن اینکه جدا از ریشه شناسی واژگان اگر به مهره های شطرنج هم توجه کنیم متوجه میشیم که شطرنج نمی تونه یه بازی هندی باشه. درسته که فیل در جنگها توسط هندی ها و همچنین ایرانی ها به خصوص در دوران شاهان اشکانی مورد استفاده قرار می گرفته ولی رخ یا قلعه نمادی از برجهای متحرکه که خاص سپاه ایرانه.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نمی شود.علامت دارها لازمند. *

*

برچسب ها:
رفتن به بالا